Σύνοψη: Επτά μήνες μετά την ανατροπή και σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο από αμερικανικές δυνάμεις, η Βενεζουέλα βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πολιτική εξίσωση. Η κυβέρνηση της Ντέλσι Ροντρίγκες συνομιλεί με τμήματα της αντιπολίτευσης, ενώ η υπόθεση του πρώην προέδρου δεν αποτελεί πλέον κεντρικό όρο των διαπραγματεύσεων. Την ίδια ώρα, κυβέρνηση και αντιπολίτευση επιδιώκουν από κοινού την επιστροφή περίπου 31 τόνων χρυσού, αξίας περίπου 4 δισ. δολαρίων, που παραμένουν στην Τράπεζα της Αγγλίας. Τα χρήματα προορίζονται για την ανοικοδόμηση μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του Ιουνίου, σε μια οικονομία όπου ο πληθωρισμός έφτασε το 19,9% μόνο τον Ιούλιο και το ετήσιο ποσοστό το 575,9%.
————
Αναλυτικά…
Η Βενεζουέλα γυρίζει σελίδα χωρίς τον Μαδούρο
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η πολιτική αλλαγή δεν αποτυπώνεται σε μια επίσημη ανακοίνωση ή σε μια εκλογική αναμέτρηση, αλλά σε αυτό που οι πρωταγωνιστές μιας χώρας επιλέγουν να μην συζητήσουν.
Στη σημερινή Βενεζουέλα, αυτή η λεπτομέρεια είναι αποκαλυπτική. Στις πρόσφατες συνομιλίες κυβέρνησης και αντιπολίτευσης, η τύχη του Νικολάς Μαδούρο δεν βρέθηκε στο επίκεντρο. Ο άνθρωπος που για περισσότερο από μία δεκαετία αποτέλεσε το πρόσωπο του chavismo και τον βασικό πρωταγωνιστή κάθε συζήτησης για το πολιτικό μέλλον της χώρας έχει μετατραπεί, τουλάχιστον για τους διαπραγματευτές στο Καράκας, σε ζήτημα δευτερεύουσας σημασίας.
Η μετατόπιση αυτή δεν είναι τυχαία. Δείχνει ότι το σύστημα που οικοδομήθηκε επί Ούγκο Τσάβες και συνεχίστηκε υπό τον Μαδούρο επιχειρεί τώρα να προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα χωρίς τον άνθρωπο που το προσωποποίησε.
Και το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο τι θα απογίνει ο Μαδούρο. Είναι αν το chavismo μπορεί να επιβιώσει χωρίς αυτόν.
- Η Ροντρίγκες επιχειρεί να κρατήσει όρθιο το σύστημα
Η Ντέλσι Ροντρίγκες βρίσκεται στην πιο δύσκολη ίσως πολιτική εξίσωση της καριέρας της. Υπήρξε αντιπρόεδρος του Μαδούρο, κορυφαίο στέλεχος του κυβερνητικού μηχανισμού και μέρος του σκληρού πυρήνα του chavismo. Σήμερα, όμως, επιχειρεί να διατηρήσει τη συνέχεια του κρατικού μηχανισμού, ενώ ταυτόχρονα αναζητά έναν νέο τρόπο συνεννόησης με την Ουάσιγκτον και τμήματα της αντιπολίτευσης.
Η επιλογή αυτή έχει και έντονο οικονομικό υπόβαθρο. Η Βενεζουέλα δεν έχει την πολυτέλεια μιας μακράς πολιτικής σύγκρουσης. Η οικονομία της εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση και η ανάγκη για ξένο συνάλλαγμα, επενδύσεις και αύξηση της παραγωγής πετρελαίου είναι άμεση.
Τα στοιχεία του Ιουλίου αποτυπώνουν το μέγεθος της πίεσης: ο μηνιαίος πληθωρισμός αυξήθηκε στο 19,9%, από 13,8% τον Ιούνιο, ενώ ο ετήσιος πληθωρισμός υπολογίστηκε από το Reuters στο 575,9%. Οι σεισμοί του Ιουνίου επιβάρυναν επιπλέον την κατάσταση, προκαλώντας προβλήματα στην παραγωγή και διανομή αγαθών.
Σε αυτές τις συνθήκες, η πολιτική σταθεροποίηση δεν είναι απλώς θεσμική επιλογή. Είναι οικονομική ανάγκη.
- Οι 31 τόνοι χρυσού που έγιναν γέφυρα διαπραγμάτευσης
Η πιο χαρακτηριστική εξέλιξη των τελευταίων ημερών αφορά τον χρυσό που βρίσκεται στην Τράπεζα της Αγγλίας. Περίπου 31 τόνοι χρυσού της Βενεζουέλας, αξίας περίπου 4 δισ. δολαρίων, παραμένουν δεσμευμένοι στο Λονδίνο από το 2018, αποτελώντας εδώ και χρόνια αντικείμενο μιας σύνθετης πολιτικής και δικαστικής διαμάχης για το ποιος έχει δικαίωμα να ελέγχει τα αποθέματα της χώρας.
Η ειρωνεία είναι ότι το συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο, το οποίο άλλοτε αποτελούσε μέρος της σύγκρουσης μεταξύ του Μαδούρο και της αντιπολίτευσης, σήμερα λειτουργεί ως πεδίο συνεργασίας.
Κυβέρνηση και τμήματα της αντιπολίτευσης συμφώνησαν να διεκδικήσουν από κοινού την επιστροφή του χρυσού. Ο λόγος είναι πρακτικός: τα χρήματα χρειάζονται για την ανοικοδόμηση μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του Ιουνίου, οι οποίοι προκάλεσαν περισσότερους από 6.000 θανάτους και δημιούργησαν τεράστιες ανάγκες σε κατοικίες, υγειονομικές υποδομές και βασικές υπηρεσίες.
Η εξέλιξη έχει και μια δεύτερη διάσταση. Όταν κυβέρνηση και αντιπολίτευση συμφωνούν για τον έλεγχο ενός τόσο σημαντικού περιουσιακού στοιχείου, δημιουργείται αναγκαστικά ένας μηχανισμός συνεννόησης που υπερβαίνει τη συμβολική αντιπαράθεση για την εξουσία. Ο χρυσός γίνεται έτσι όχι μόνο οικονομικός πόρος, αλλά και πολιτικό εργαλείο.
- Γιατί ο χρυσός έχει τόσο μεγάλη σημασία
Τα 4 δισ. δολάρια δεν μπορούν από μόνα τους να λύσουν το πρόβλημα της Βενεζουέλας. Μπορούν όμως να προσφέρουν κάτι που σήμερα είναι εξαιρετικά πολύτιμο: άμεση χρηματοδοτική δυνατότητα.
Η χώρα χρειάζεται να αποκαταστήσει υποδομές, να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των σεισμών και να στηρίξει έναν πληθυσμό που εξακολουθεί να υφίσταται τις συνέπειες της μακράς οικονομικής κρίσης.
Σε ένα περιβάλλον όπου ο πληθωρισμός κινείται σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα, ακόμη και ένα σχετικά περιορισμένο απόθεμα ρευστότητας μπορεί να αποκτήσει στρατηγική σημασία.
Γι’ αυτό και η επιστροφή του χρυσού έχει εξελιχθεί σε κοινό αίτημα κυβέρνησης και αντιπολίτευσης. Η συμφωνία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το ζήτημα έχει λυθεί.
Η Τράπεζα της Αγγλίας βρίσκεται στη μέση μιας μακράς νομικής διαμάχης, ενώ η χρήση των χρημάτων απαιτεί μηχανισμό που θα διασφαλίζει ότι δεν θα μετατραπούν σε εργαλείο μονομερούς πολιτικού ελέγχου. Ακριβώς εκεί αναμένεται να δοκιμαστεί η αξιοπιστία της νέας διαδικασίας.
- Δικαιοσύνη και πολιτικοί κρατούμενοι στο τραπέζι
Παράλληλα με την οικονομική ατζέντα, οι συνομιλίες αγγίζουν τον πυρήνα του πολιτικού συστήματος. Κυβέρνηση και αντιπολίτευση συμφώνησαν να προχωρήσουν σε μεταρρύθμιση του Ανώτατου Δικαστηρίου, ενός θεσμού που έχει αποτελέσει διαχρονικά κρίσιμο παράγοντα στην ισορροπία εξουσίας της Βενεζουέλας. Η σημασία της εξέλιξης είναι μεγαλύτερη από την αντικατάσταση ορισμένων δικαστών.
Το Ανώτατο Δικαστήριο έχει συνδεθεί επί χρόνια με τις πολιτικές συγκρούσεις στη χώρα. Επομένως, μια διαδικασία που θα μπορούσε να ενισχύσει την ανεξαρτησία του θα αποτελούσε ουσιαστικό βήμα προς μια διαφορετική θεσμική αρχιτεκτονική.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι ανακοινώσεις για απελευθερώσεις πολιτικών κρατουμένων.
Η κυβέρνηση έχει παρουσιάσει τις κινήσεις αυτές ως μέρος μιας διαδικασίας εθνικής συμφιλίωσης. Ωστόσο, ο πραγματικός αριθμός των ανθρώπων που έχουν απελευθερωθεί και οι συνθήκες υπό τις οποίες παραμένουν άλλοι κρατούμενοι αποτελούν αντικείμενο διαφορετικών καταγραφών. Γι’ αυτό και η συγκεκριμένη εξέλιξη πρέπει να αξιολογηθεί με βάση τη συνέχεια και όχι μόνο τις κυβερνητικές ανακοινώσεις.
- Το μεγάλο κενό: οι εκλογές
Εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο ερωτηματικό. Η μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος, η επιστροφή του χρυσού και οι απελευθερώσεις μπορούν να δημιουργήσουν ένα νέο πολιτικό κλίμα. Δεν απαντούν όμως στο ερώτημα της τελικής πολιτικής νομιμοποίησης.
Η Βενεζουέλα χρειάζεται μια διαδικασία που θα οδηγήσει σε εκλογές με πραγματικές εγγυήσεις ανταγωνισμού, συμμετοχής και αποδοχής του αποτελέσματος. Και σε αυτό το σημείο η σημερινή διαδικασία έχει εμφανείς περιορισμούς.
Οι συνομιλίες δεν περιλαμβάνουν όλες τις βασικές δυνάμεις της αντιπολίτευσης. Η Μαρία Κορίνα Ματσάδο, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της αντιπολίτευσης, παραμένει εκτός της συγκεκριμένης διαδικασίας.
Άρα, το γεγονός ότι κυβέρνηση και ένα τμήμα της αντιπολίτευσης μπορούν να συμφωνήσουν δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει επιτευχθεί εθνική πολιτική συμφωνία. Η πραγματική δοκιμασία θα έρθει όταν πρέπει να αποφασιστεί ποιοι θα συμμετάσχουν στην επόμενη εκλογική αναμέτρηση και με ποιους κανόνες.
- Η Ουάσιγκτον βλέπει πλέον μπροστά
Η αμερικανική παράμετρος είναι καθοριστική. Η Ουάσιγκτον έχει κάθε λόγο να επιδιώκει μια σταθερή Βενεζουέλα, τόσο για γεωπολιτικούς όσο και για ενεργειακούς λόγους.
Η χώρα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Η επαναφορά της παραγωγής, η προσέλκυση επενδύσεων και η μεγαλύτερη ενσωμάτωση της Βενεζουέλας στις διεθνείς ενεργειακές αγορές μπορούν να μετατρέψουν την οικονομία της χώρας σε σημαντικό παράγοντα για την ευρύτερη ενεργειακή ισορροπία.
Η Ροντρίγκες φαίνεται να αντιλαμβάνεται ότι η προσέγγιση με την Ουάσιγκτον μπορεί να της προσφέρει οικονομικό χώρο. Η αμερικανική πλευρά, από την άλλη, μπορεί να επιδιώξει πολιτική σταθερότητα χωρίς να απαιτήσει απαραίτητα την πλήρη κατεδάφιση του κρατικού μηχανισμού που κληρονόμησε από το chavismo.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η σημερινή Βενεζουέλα διαφοροποιείται από τις προηγούμενες απόπειρες πολιτικής μετάβασης. Δεν πρόκειται απαραίτητα για πλήρη αλλαγή καθεστώτος. Μπορεί να πρόκειται για ανασύνταξη του ίδιου συστήματος υπό νέους όρους.
Ο Μαδούρο έχει μείνει έξω από τη νέα εξίσωση
Την ίδια στιγμή, ο Νικολάς Μαδούρο ακολουθεί πλέον μια εντελώς διαφορετική πορεία. Ο πρώην πρόεδρος και η Σίλια Φλόρες κρατούνται στις ΗΠΑ και αντιμετωπίζουν ομοσπονδιακές κατηγορίες για διακίνηση ναρκωτικών. Και οι δύο έχουν δηλώσει αθώοι.
Ομοσπονδιακός δικαστής της Νέας Υόρκης όρισε την 1η Ιουνίου 2027 ως ημερομηνία έναρξης της δίκης. Η υπεράσπιση του Μαδούρο έχει ήδη προαναγγείλει ότι θα αμφισβητήσει τη δίωξη, μεταξύ άλλων επικαλούμενη ζητήματα ασυλίας και τη νομιμότητα της επιχείρησης που οδήγησε στη σύλληψή του.
Πρόκειται για μια υπόθεση που αναμένεται να εξελιχθεί για μήνες. Όμως, πολιτικά, η σημασία της στη Βενεζουέλα φαίνεται να μειώνεται. Και αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της νέας πραγματικότητας. Η κυβέρνηση που κάποτε απαιτούσε την επιστροφή του Μαδούρο τώρα συζητά για το μέλλον της χώρας χωρίς να θέτει την τύχη του ως βασική προϋπόθεση.
- Από τον Τσάβες στον Μαδούρο και από τον Μαδούρο στη Ροντρίγκες
Για να γίνει κατανοητή η σημερινή αλλαγή, πρέπει να επιστρέψει κανείς στην αρχιτεκτονική του chavismo.
Ο Ούγκο Τσάβες δημιούργησε ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο η προσωπική ηγεσία, το κυβερνών κόμμα, ο κρατικός μηχανισμός και οι ένοπλες δυνάμεις συνδέθηκαν στενά. Ο Μαδούρο κληρονόμησε αυτό το σύστημα.
Το ερώτημα σήμερα είναι αν μπορεί να υπάρξει chavismo χωρίς τον Μαδούρο. Η απάντηση που επιχειρεί να δώσει η Ροντρίγκες είναι θετική. Δεν επιδιώκει να ακυρώσει ολόκληρη την πολιτική κληρονομιά του συστήματος. Προσπαθεί να το προσαρμόσει σε μια νέα διεθνή και οικονομική πραγματικότητα.
Αυτό εξηγεί και τη στροφή προς την οικονομία της αγοράς, την προσέγγιση με αμερικανικές επιχειρήσεις και την αναζήτηση διεθνούς χρηματοδότησης. Η πολιτική επιβίωση δεν περνά πλέον αποκλειστικά από την ιδεολογική αντιπαράθεση. Περνά από την οικονομική αποτελεσματικότητα.
- Η πετρελαϊκή οικονομία είναι το μεγάλο στοίχημα
Η Βενεζουέλα έχει έναν πόρο που καμία πολιτική κυβέρνηση δεν μπορεί να αγνοήσει: το πετρέλαιο. Για να επιστρέψει όμως η χώρα σε ουσιαστική παραγωγική δυναμική, χρειάζεται τεχνογνωσία, κεφάλαια, υποδομές και πρόσβαση στις διεθνείς αγορές. Εκεί συναντώνται τα συμφέροντα της Ροντρίγκες και της Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική οικονομική εμπλοκή μπορεί να προσφέρει επενδυτικό κεφάλαιο και τεχνολογία. Η Βενεζουέλα μπορεί να προσφέρει ενεργειακούς πόρους. Και η κυβέρνηση της Ροντρίγκες μπορεί να αποκτήσει χρόνο για να σταθεροποιήσει το πολιτικό της έρεισμα.
Αυτό δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη δημοκρατικής μεταμόρφωσης. Είναι, όμως, μια πολύ διαφορετική πολιτική εξίσωση από εκείνη που χαρακτήριζε τη χώρα πριν από λίγους μήνες.
- Το πραγματικό στοίχημα αρχίζει τώρα
Η Βενεζουέλα έχει κάνει ένα πρώτο βήμα προς μια νέα πολιτική ισορροπία. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η μετάβαση έχει κριθεί. Η συμφωνία για τον χρυσό πρέπει να μετατραπεί σε πραγματική πρόσβαση στα κεφάλαια. Η μεταρρύθμιση της δικαιοσύνης πρέπει να αποκτήσει ουσία. Οι πολιτικοί κρατούμενοι πρέπει να απελευθερωθούν με διαφανείς και επαληθεύσιμους όρους. Η οικονομία πρέπει να σταθεροποιηθεί. Και, πάνω απ’ όλα, πρέπει να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια εκλογική διαδικασία που θα αναγνωρίζεται ως αξιόπιστη από την κοινωνία και τις βασικές πολιτικές δυνάμεις.
Μέχρι τότε, η Βενεζουέλα θα βρίσκεται σε μια ενδιάμεση ζώνη. Ούτε στο παλιό καθεστώς, ούτε ακόμη σε μια νέα δημοκρατική τάξη.
Συνολικά…
Η σημαντικότερη εξέλιξη στη Βενεζουέλα δεν είναι ότι ο Νικολάς Μαδούρο βρίσκεται σε αμερικανική φυλακή. Είναι ότι το πολιτικό σύστημα που κάποτε στηριζόταν στην προσωπική του εξουσία επιχειρεί πλέον να λειτουργήσει χωρίς εκείνον.
Η Ντέλσι Ροντρίγκες αναζητά συνεννόηση με την αντιπολίτευση και την Ουάσιγκτον, ενώ ο χρυσός της Τράπεζας της Αγγλίας μετατρέπεται σε κοινό οικονομικό στόχο. Τα περίπου 31 τόνους χρυσού, αξίας περίπου 4 δισ. δολαρίων, μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη χρηματοδοτική ανάσα σε μια οικονομία που τον Ιούλιο κατέγραψε μηνιαίο πληθωρισμό 19,9%.
Ωστόσο, η πραγματική απάντηση για το αν η Βενεζουέλα αλλάζει σελίδα θα δοθεί στους θεσμούς και στις εκλογές.
Για τον Μαδούρο, το πολιτικό μήνυμα είναι ήδη σαφές: η χώρα που κάποτε κυβερνούσε αρχίζει να σχεδιάζει την επόμενη ημέρα χωρίς να περιμένει την επιστροφή του.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη ανατροπή της νέας εποχής.
