ΕΛΛΑΔΑ

Πόθεν Έσχες: Νέα παράταση οριστικοποίησης των δηλωθέντων στοιχείων – Τι ισχύει…

Πόθεν Έσχες πολιτικών και υπόχρεων υποβολής: Διαδικασίες, περιορισμοί και υποχρεώσεις

Το Πόθεν Έσχες, δηλαδή η δήλωση περιουσιακής κατάστασης και η τεκμηρίωση της προέλευσης των περιουσιακών στοιχείων, αποτελεί έναν από τους βασικότερους μηχανισμούς διαφάνειας στη δημόσια διοίκηση και τον πολιτικό βίο. Στην Ελλάδα, ο θεσμός του Πόθεν Έσχες εντάσσεται σε ένα ευρύτερο θεσμικό και νομικό πλαίσιο καταπολέμησης της διαφθοράς και ελέγχου των προσώπων που κατέχουν ή διαχειρίζονται δημόσια εξουσία ή δημόσιο χρήμα. Παρά τις επιμέρους αδυναμίες, η υποχρέωση υποβολής δηλώσεων Πόθεν Έσχες λειτουργεί ως ανάχωμα στην αυθαιρεσία και την αθέμιτη πλουτοκρατία.

του Νίκου Παρίκου

Ο θεσμός του Πόθεν Έσχες συνιστά ένα από τα ελάχιστα μέσα θεσμικής εγγύησης διαφάνειας στον δημόσιο βίο, ειδικά για τους αιρετούς και τους διαχειριστές δημόσιου χρήματος. Παρά τα ελλείμματα και τις αδυναμίες, η συνεχής αναβάθμισή του – θεσμικά, τεχνολογικά και επιχειρησιακά – είναι επιβεβλημένη. Σε μια εποχή κοινωνικής απαξίωσης των θεσμών και ενίσχυσης της καχυποψίας των πολιτών, η ουσιαστική λειτουργία του Πόθεν Έσχες αποτελεί απαραίτητο βήμα προς μια υπεύθυνη και έντιμη δημόσια διοίκηση.

Η επί το δυσμενέστερο για την διαφάνεια τροποποίηση του 2018

Δυστυχώς, όπως συνέβη και σε άλλους τομείς δράσης του ελληνικού κράτους και της δεσποζόμενης από τους πολιτικούς «ελληνικής κοινωνίας», η κυβέρνηση του πολύφερνου ως πολιτική νύφη Αλέξη Τσίπα, τροποποίησε το 2018 προς το χειρότερο και αμφίσημο ως προς τον ουσιαστικό έλεγχο, το νομικό καθεστώς του «Πόθεν Έσχες», με αποτέλεσμα να έχει μετασχηματισθεί σε «Έσχες», με το «Πόθεν» ανενεργό.

Στην πράξη οι δηλώσεις «Πόθεν Έσχες» είναι πλέον δηλώσεις νομιμοποίησης της απόκτησης νέων περιουσιακών στοιχείων, από τους υπόχρεους πολιτικούς, αυτοδιοικητικούς, κλπ…Ειδικότερα ο νόμος 4571/2018, τροποποίησε σημαντικά τον προγενέστερο νόμο, ιδίως ως προς τις τεχνολογικές διαδικασίες και την εποπτεία, η ουσιαστική όμως τροποποίησή που έφερε ήταν ότι αφαίρεσε την υποχρέωση αυτών που κατά νόμο υποβάλουν δηλώσεις «Πόθεν Έσχες» να δηλώνουν α) τον τρόπο απόκτησης νέων περιουσιακών στοιχείων, β) τα τεχνολογικά στοιχεία (εμβαδόν, κλπ) και γ) την αξία κτήσης τους, γεγονός που αφαιρεί κάθε δυνατότητα ουσιαστική πληροφόρησης για το πραγματικό γίγνεσθαι και τα νεοαποκτηθέντα περιουσιακά στοιχεία του υπόχρεου από τους πολίτες, παρότι αυτά δημοσιεύονται στην σχετική ιστοσελίδα της ελληνικής Βουλής. Ουσία και τύποις είναι παραπλάνηση του πολίτη η ρητή διατύπωση του νόμου ότι «Δεν αρκεί μόνο η καταγραφή του “έσχες” (δηλ. της περιουσίας), αλλά και η τεκμηρίωση του τρόπου απόκτησής της».

Και φυσικά πρακτικά δεν ισχύει και δεν αποτυπώνεται στις δηλώσεις «Πόθεν Έσχες» η προβλεπόμενη από τον νόμο «υποχρέωση υποβολής αφορά τόσο τα ίδια τα πρόσωπα, όσο και τους/τις συζύγους τους και τα ανήλικα τέκνα τους, των περιουσιακών στοιχείων.»

Η αμφισβήτηση του ισχύοντος καθεστώτος

Παρά την πρόοδο στην ηλεκτρονική διαδικασία και τη θεσμική ανεξαρτησία της Επιτροπής, το Πόθεν Έσχες έχει δεχθεί έντονη κριτική για:

Ανεπαρκή ουσιαστικό έλεγχο, ιδίως για πολιτικά πρόσωπα
Ασαφή αιτιολόγηση προέλευσης πόρων, με αποτέλεσμα “νόμιμα πλην μη διαφανή” περιουσιακά στοιχεία
Ανοχή στην καθυστέρηση ή μη υποβολή
Εκτεταμένες δυνατότητες “παραθυριών” (π.χ. δάνεια από συγγενείς, offshore εταιρείες)
Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι το Πόθεν Έσχες δεν λειτουργεί ως πραγματικό εργαλείο διαφάνειας, αλλά ως τυπική διαδικασία που, σε αρκετές περιπτώσεις, νομιμοποιεί το υφιστάμενο status quo.

Οι παρατάσεις και τροποποιήσεις πέραν των ορίων του νόμου

Παρόλο, όμως, του γεγονότος ότι υπάρχει από τον νόμο δεσμευτική η 31 Μαρτίου για την τελική ημερομηνία υποβολής των ετήσιων δηλώσεων «Πόθεν Έσχες» από τους υπόχρεους, πολιτικούς, αιρετούς της αυτοδιοίκησης και στελέχη της δημόσιας διοίκησης, τίποτα δεν είναι σταθερό αλλά αντίθετα ανάλογα με την διάθεση της «εκάστοτε εξουσίας», οι παρατάσεις δίνονται σαν στραγάλια…. Τελευταία, και μάλλον για να τηρηθεί τυπικά το όριο της 31 Μαρτίου για την υποβολή των δηλώσεων Πόθεν Έσχες, αντί για παρατάσεις στην τελική ημερομηνία δίνεται η δυνατότητα «τροποποίησης» τους…

Τροποποίηση ετήσιων καταστάσεων Πόθεν Έσχες» για το έτος 2024

Όπως έγινε γνωστό με ειδικό ενημερωτικό σημείωμα της Ειδικής Υπηρεσίας «Επιτροπή Ελέγχου» Πόθεν Έσχες, της Ελληνικής βουλής, έως τις 30 Μαΐου 2025 υπάρχει η δυνατότητα τροποποίησης ετήσιων καταστάσεων για το Πόθεν Έσχες, σύμφωνα με ενημερωτικό έγγραφο της Ειδικής Υπηρεσίας Επιτροπής Ελέγχου Δηλώσεων Περιουσιακής Κατάστασης.

—————–

Η ανακοίνωση (έγγραφο):

ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΛΕΓΧΟΥ

Θέμα: «Ενημερωτικό Σημείωμα»

Έχοντας υπόψη:

τις διατάξεις του νόμου 5026/23 (ΦΕΚ Α45 28/02/2023)
την από 11.05.2023 απόφαση της Επιτροπής Ελέγχου

σας γνωστοποιούμε, ότι κατόπιν πολλών εισερχόμενων αιτημάτων και με την σύμφωνη γνώμη όλων των ειδικών οργάνων ελέγχου και του φορέα λειτουργίας και για λόγους διευκόλυνσης ένταξης στο σύστημα των υπόχρεων προσώπων και προσαρμογής των φορέων καταστάσεων στις διατάξεις του νέου νόμου, κατά την πρώτη εφαρμογή του, παρέχεται κατ’ εξαίρεση εκ της Επιτροπής Ελέγχου, η δυνατότητα τροποποίησης των ετήσιων καταστάσεων που έχουν οριστικοποιηθεί. Για το σκοπό αυτό το σύστημα θα είναι ανοικτό από 20.05.2025 έως και 30.05.2025.

Στη διάθεσή σας για τυχόν διευκρινίσεις και παρακαλούμε για τις ενέργειές σας.

Με εντολή Επιτροπής Ελέγχων

Ο Συντονιστής Ελέγχων

Προϊστάμενος της Ειδικής Υπηρεσίας

Δρ. Στυλιανός Γαλούκας

———————-

Πόθεν Έσχες πολιτικών και υπόχρεων υποβολής: Διαδικασίες, περιορισμοί και υποχρεώσεις

Το Πόθεν Έσχες, δηλαδή η δήλωση περιουσιακής κατάστασης και η τεκμηρίωση της προέλευσης των περιουσιακών στοιχείων, αποτελεί έναν από τους βασικότερους μηχανισμούς διαφάνειας στη δημόσια διοίκηση και τον πολιτικό βίο. Παρά τις επιμέρους αδυναμίες, εκτιμάται ότι η υποχρέωση υποβολής δηλώσεων Πόθεν Έσχες λειτουργεί ως ανάχωμα στην αυθαιρεσία και την αθέμιτη πλουτοκρατία.

Νομοθετικό πλαίσιο – Ιστορική εξέλιξη

Η υποχρέωση υποβολής δηλώσεων Πόθεν Έσχες προβλέπεται από σειρά νόμων, με θεμελιώδη τους εξής:

Νόμος 3213/2003, «Δήλωση και έλεγχος περιουσιακής κατάστασης βουλευτών, δημόσιων λειτουργών και υπαλλήλων».
Νόμος 4571/2018, που τροποποίησε σημαντικά τον προγενέστερο νόμο, ιδίως ως προς τις τεχνολογικές διαδικασίες και την εποπτεία.
Σύνταγμα της Ελλάδας, άρθρο 29 και 33, που θεμελιώνουν την υποχρέωση διαφάνειας στον δημόσιο βίο.

Ο βασικός σκοπός του Πόθεν Έσχες είναι να διασφαλίζει τη διαφάνεια του δημόσιου βίου, να προλαμβάνει φαινόμενα αθέμιτου πλουτισμού και συγκρούσεων συμφερόντων και να αποτρέπει τη χρησιμοποίηση της δημόσιας εξουσίας για ίδιον όφελος.

Υπόχρεοι σε υποβολή Πόθεν Έσχες

Η νομοθεσία προβλέπει ευρύτατο φάσμα υπόχρεων φυσικών προσώπων. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται:

Πολιτικά πρόσωπα
Βουλευτές και Ευρωβουλευτές
Μέλη της κυβέρνησης και υφυπουργοί
Αιρετοί της Τοπικής Αυτοδιοίκησης α’ και β’ βαθμού (δήμαρχοι, περιφερειάρχες, αντιδήμαρχοι, πρόεδροι δημοτικών και περιφερειακών συμβουλίων)
Διοικητές και πρόεδροι κρατικών οργανισμών, δημοσίων επιχειρήσεων και οργανισμών κοινής ωφέλειας
Πολιτικά κόμματα και εκπρόσωποί τους για θέματα οικονομικής διαχείρισης
Δικαστικοί λειτουργοί
Δικαστές, εισαγγελείς, πρόεδροι ανωτάτων δικαστηρίων
Οικονομικοί και δημόσιοι λειτουργοί
Υπάλληλοι του Υπουργείου Οικονομικών, του ΣΔΟΕ, της ΑΑΔΕ, των Ελεγκτικών Υπηρεσιών
Τελωνειακοί υπάλληλοι και εφοριακοί
Αστυνομικοί, λιμενικοί, στρατιωτικοί σε θέσεις οικονομικής διαχείρισης
Μέλη ανεξάρτητων αρχών (π.χ. Αρχή Καταπολέμησης της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες)
Μέλη επιτροπών προμηθειών, συμβάσεων, δημόσιων έργων
Πρόσωπα που εμπλέκονται με δημόσιο χρήμα ή ευρωπαϊκά προγράμματα
Διαχειριστές προγραμμάτων ΕΣΠΑ, αναπτυξιακών ταμείων, κονδυλίων ΕΕ
Οικονομικοί ελεγκτές έργων
Η υποχρέωση υποβολής αφορά τόσο τα ίδια τα πρόσωπα, όσο και τους/τις συζύγους τους και τα ανήλικα τέκνα τους.

Περιεχόμενο της δήλωσης Πόθεν Έσχες

Η δήλωση περιουσιακής κατάστασης πρέπει να περιλαμβάνει αναλυτικά:

Εισοδήματα (μισθοί, συντάξεις, ενοίκια, μερίσματα, εισοδήματα από επενδύσεις)
Καταθέσεις σε τραπεζικά ιδρύματα, στην Ελλάδα και το εξωτερικό
Ακίνητα (με πλήρη στοιχεία: τοποθεσία, έκταση, ποσοστά συνιδιοκτησίας)
Μετοχές και τίτλοι (μετοχές σε Α.Ε., ομόλογα, αμοιβαία κεφάλαια)
Συμμετοχές σε εταιρείες (κεφαλαιουχικές ή προσωπικές)
Οχήματα, σκάφη και άλλα σημαντικά περιουσιακά στοιχεία
Δάνεια και λοιπές οφειλές
Δαπάνες και επενδύσεις, ιδίως σε περίπτωση αύξησης περιουσίας
Δωρεές και μεταβιβάσεις περιουσιακών στοιχείων

Κρίσιμο στοιχείο της δήλωσης είναι η αιτιολόγηση της προέλευσης (το “πόθεν”) των περιουσιακών στοιχείων. Δεν αρκεί δηλαδή μόνο η καταγραφή του “έσχες” (δηλ. της περιουσίας), αλλά και η τεκμηρίωση του τρόπου απόκτησής της.

Διαδικασία υποβολής

Η υποβολή της δήλωσης γίνεται ηλεκτρονικά μέσω της ειδικής πλατφόρμας της Βουλής και της Αρχής για το Ξέπλυμα Χρήματος, στον ιστότοπο: https://www.pothen.gr

Προθεσμίες:

Η πρώτη δήλωση υποβάλλεται εντός 90 ημερών από την ανάληψη καθηκόντων.
Ετησίως, η δήλωση υποβάλλεται έως τις 31 Μαρτίου κάθε έτους για το προηγούμενο οικονομικό έτος.
Σε περίπτωση αποχώρησης από τη θέση, η υποχρέωση υποβολής παραμένει για τρία έτη μετά την παύση.

Η ηλεκτρονική υποβολή συνοδεύεται από υπεύθυνη δήλωση του υπόχρεου περί αληθείας των δηλωθέντων στοιχείων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, συνοδεύεται και από βεβαίωση λογιστή.

Έλεγχος και εποπτεία

Οι δηλώσεις Πόθεν Έσχες ελέγχονται από Ειδική Επιτροπή Ελέγχου, η οποία υπάγεται στη Βουλή και συνεργάζεται με:

Τη Μονάδα Εσωτερικού Ελέγχου
Την Αρχή για την Καταπολέμηση της Νομιμοποίησης Εσόδων από Εγκληματικές Δραστηριότητες
Τη Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων

Ο έλεγχος διακρίνεται σε:

Τυπικό έλεγχο πληρότητας (αν συμπληρώθηκαν σωστά τα πεδία)
Ουσιαστικό έλεγχο (αν υπάρχει αναντιστοιχία δηλωθέντων – τεκμηρίωσης)
Στοχευμένο έλεγχο σε περιπτώσεις καταγγελιών, ενδείξεων ή μέσων ενημέρωσης

Ορισμένες δηλώσεις, ιδίως βουλευτών και υπουργών, αναρτώνται δημόσια στην πλατφόρμα της Βουλής, προσβάσιμες σε κάθε πολίτη.

Κυρώσεις και συνέπειες

Η μη υποβολή δήλωσης ή η υποβολή ανακριβούς ή ελλιπούς δήλωσης συνεπάγεται αυστηρές ποινικές και διοικητικές κυρώσεις:

Ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δύο ετών
Αφαίρεση του δημόσιου αξιώματος ή του διορισμού
Καταλογισμός ποσών που δεν δικαιολογούνται
Δημεύσεις περιουσιακών στοιχείων
Διοικητικά πρόστιμα και αποκλεισμός από δημόσιες θέσεις

Οι δηλώσεις ελέγχονται για περίοδο πέντε ετών, αλλά σε περίπτωση ενδείξεων ή σχετικών ποινικών διαδικασιών, ο χρόνος παρατείνεται.

Κριτική και αδυναμίες του θεσμού

Ανεπαρκή ουσιαστικό έλεγχο, ιδίως για πολιτικά πρόσωπα
Ασαφή αιτιολόγηση προέλευσης πόρων, με αποτέλεσμα “νόμιμα πλην μη διαφανή” περιουσιακά στοιχεία
Ανοχή στην καθυστέρηση ή μη υποβολή
Εκτεταμένες δυνατότητες “παραθυριών” (π.χ. δάνεια από συγγενείς, offshore εταιρείες)

Πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι το Πόθεν Έσχες δεν λειτουργεί ως πραγματικό εργαλείο διαφάνειας, αλλά ως τυπική διαδικασία που, σε αρκετές περιπτώσεις, νομιμοποιεί το υφιστάμενο status quo.

Προτάσεις βελτίωσης

Ακτιβιστές για την τήρηση της διαφάνειας στο δημόσιο βίο και την πάταξη της διαφθοράς και διαπλοκής στον δημόσιο βίο, καθώς και εξειδικευμένα στελέχη στην διαχείριση των δημοσιονομικών και τον έλεγχο πρακτικών διαχείρισης δημόσιων δαπανών, εκτιμούν ότι για να καταστεί ουσιαστικό το Πόθεν Έσχες, απαιτείται: