Σύνοψη: Η σύγχρονη Τοπική Αυτοδιοίκηση βιώνει μια επικίνδυνη μετάλλαξη: πολλοί δήμαρχοι λειτουργούν πλέον περισσότερο ως επικοινωνιακά «brands» παρά ως θεσμικοί διαχειριστές δημόσιων υποθέσεων. Η πολιτική αντικαθίσταται από δημόσιες σχέσεις, η διοίκηση από ψηφιακή προβολή και η λογοδοσία από σκηνοθετημένη αυτοδοξασία.
Οι «επικοινωνιακές πρακτικές», η «προσωποκεντρική εξουσία» και η «συνεχής αυτοαναφορικότητα» δεν αποτελούν απλώς πολιτικές αισθητικές παρεκκλίσεις. Συνιστούν πολιτικό σύμπτωμα παρακμής. Οι δήμαρχοι του φαίνεσθαι εμφανίζονται ως μοναδικοί δημιουργοί κάθε έργου, ακυρώνουν συλλογικά όργανα και καλλιεργούν κουλτούρα εξάρτησης, προσωπολατρίας και επικοινωνιακής υπερβολής.
Η γέννηση της εικόνας του «δημάρχου-περσόνα», ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων σε αυτό, σε συνδυασμό με την πολιτική ψυχολογία του αυτοθαυμασμού έχει πλέον επιπτώσεις στη δημοκρατική λειτουργία των δήμων. Η μετατροπή της Αυτοδιοίκησης σε θέαμα προσωπικής επιβεβαίωσης, όπου το “εγώ” του δημάρχου καταπίνει τη θεσμική ουσία και τον δημόσιο χαρακτήρα της πολιτικής με την δημοκρατία να εκφυλίζεται σε «προσωποκεντρική» παράσταση με την Αυτοδιοίκηση να καταλήγει απλώς ως σκηνικό ατομικής ματαιοδοξίας.
————-
Αναλυτικά…
Οι δήμαρχοι-σταρ και η παρακμή της Αυτοδιοίκησης της ουσίας
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση υπήρξε ιστορικά ο κοντινότερος θεσμός στον πολίτη. Ένας χώρος πρακτικής πολιτικής, κοινωνικής ευθύνης και καθημερινής διαχείρισης πραγματικών προβλημάτων. Σήμερα όμως, σε αρκετές περιπτώσεις, μετατρέπεται σε κάτι εντελώς διαφορετικό: σε προσωπική σκηνή αυτοπροβολής δημάρχων που συμπεριφέρονται περισσότερο ως influencers εξουσίας παρά ως θεσμικοί εκπρόσωποι τοπικών κοινωνιών.
γράφει ο “Αυτοδιοικητικός”
Ο σύγχρονος «δήμαρχος του φαίνεσθαι» δεν διοικεί στην ουσία. Πρωτίστως σκηνοθετεί τον εαυτό του. Κατασκευάζει καθημερινά μια πολιτική περσόνα που πρέπει να βρίσκεται διαρκώς στο προσκήνιο, στο κέντρο της εικόνας, στο επίκεντρο κάθε αφήγησης. Δεν αρκεί να υπάρχει έργο· πρέπει το έργο να φωτογραφίζεται με τον ίδιο μπροστά. Δεν αρκεί να λειτουργεί ο δήμος· πρέπει ο δήμαρχος να εμφανίζεται ως μοναδικός δημιουργός της λειτουργίας του.
«Επικοινωνιακές τακτικές & πρακτικές» ως σύστημα εξουσίας
Οι περίφημες «επικοινωνιακές πρακτικές» αποτελούν πλέον ολόκληρο σύστημα εξουσίας. Δεν πρόκειται για απλή πολιτική προβολή. Πρόκειται για οργανωμένη παραγωγή δημόσιας εικόνας, μέσα από επαγγελματικά βίντεο, στημένες φωτογραφήσεις, σκηνοθετημένες επισκέψεις, ασταμάτητα δελτία Τύπου και καθημερινή ψηφιακή παρουσία. Ο δήμαρχος παρουσιάζεται σαν μόνιμος πρωταγωνιστής ενός ατελείωτου επεισοδίου πολιτικής αυτοδιαφήμισης.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η επικοινωνία δεν λειτουργεί πλέον υποστηρικτικά προς την πολιτική. Υποκαθιστά την πολιτική. Η εικόνα γίνεται σημαντικότερη από το περιεχόμενο. Το βίντεο αποκτά μεγαλύτερη αξία από το έργο. Η ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα θεωρείται πιο ουσιαστική από τη διοικητική αποτελεσματικότητα.
Σε πολλούς δήμους η πραγματική καθημερινότητα, -σπασμένα πεζοδρόμια, ανεπαρκής καθαριότητα, κυκλοφοριακό χάος, κοινωνικές ανισότητες, πολεοδομική εγκατάλειψη-, κρύβεται πίσω από ένα φίλτρο διαρκούς επικοινωνιακής ευφορίας. Δημιουργείται μια εικονική πραγματικότητα στην οποία όλα «προχωρούν», όλα «αλλάζουν», όλα «εκσυγχρονίζονται», επειδή απλώς παράγεται συνεχώς περιεχόμενο προβολής.
Η αυτοαναφορικότητα αυτών των δημάρχων αποκτά συχνά σχεδόν παθολογικά χαρακτηριστικά. Κάθε ανακοίνωση περιστρέφεται γύρω από το πρόσωπό τους. Κάθε έργο φέρει τη σφραγίδα τους. Κάθε δημόσια δράση παρουσιάζεται ως προσωπική τους έμπνευση. Οι λέξεις «εμείς», «υπηρεσίες», «συλλογική δουλειά», «θεσμική συνεργασία» εξαφανίζονται. Στη θέση τους δεσπόζει παντού το «εγώ».
«Έκανα», «έδωσα», «παρέδωσα», «εξασφάλισα», «πέτυχα»
«Έκανα», «έδωσα», «παρέδωσα», «εξασφάλισα», «πέτυχα». Ένα ατελείωτο πρώτο ενικό πρόσωπο που αποκαλύπτει την ουσία του φαινομένου: τη βαθιά προσωποκεντρική αντίληψη της εξουσίας.
Ο δήμος μετατρέπεται έτσι σε προσωπικό πολιτικό σκηνικό. Οι δημοτικές υπηρεσίες λειτουργούν ως μηχανισμοί υποστήριξης της εικόνας του δημάρχου. Οι αντιδήμαρχοι περιορίζονται συχνά σε ρόλο χειροκροτητή. Οι εργαζόμενοι εξαφανίζονται πίσω από την «ηγετική φυσιογνωμία». Ακόμη και οι πολίτες αντιμετωπίζονται ως κομπάρσοι στην παράσταση της δημοτικής αυτοδοξασίας.
influencers εξουσίας
Η προσωποκεντρική εξουσία έχει πάντοτε ανάγκη από συμβολική κυριαρχία. Γι’ αυτό και οι δήμαρχοι του φαίνεσθαι εμφανίζονται παντού. Σε σχολεία, σε δενδροφυτεύσεις, σε παιδικές γιορτές, σε ασφαλτοστρώσεις, σε κάθε πιθανό γεγονός, ανεξαρτήτως σημασίας. Δεν μπορούν να απουσιάζουν από την εικόνα, διότι η εικόνα είναι η πραγματική τους πολιτική ύπαρξη.
Πρόκειται για μια μορφή τοπικού πολιτικού ναρκισσισμού. Η διοίκηση δεν αντιμετωπίζεται ως συλλογική ευθύνη αλλά ως προσωπική επιβεβαίωση. Ο δήμαρχος ερωτεύεται τη δημόσια εικόνα του και σταδιακά χάνει επαφή με την πραγματικότητα της κοινωνίας που διοικεί.
Η πολιτική μετατρέπεται σε αδιάκοπη διαδικασία αυτοθαυμασμού. Τα κοινωνικά δίκτυα γεμίζουν καθημερινά με φωτογραφίες «δράσης», με βίντεο «παρεμβάσεων», με επιμελημένες στιγμές «κοινωνικής ευαισθησίας». Συχνά η υπερβολή αγγίζει τα όρια της γελοιότητας: δήμαρχοι φωτογραφίζονται δίπλα σε λακκούβες που έκλεισαν, σε κάδους που πλύθηκαν, σε αυτονόητες υπηρεσιακές εργασίες που παρουσιάζονται ως ιστορικά επιτεύγματα.
Υπερσυγκέντρωση εξουσίας και δημοκρατική παθολογία.
Πίσω όμως από τη φαιδρότητα κρύβεται μια σοβαρή δημοκρατική παθολογία. Η υπερσυγκέντρωση της εξουσίας στο πρόσωπο του δημάρχου ακυρώνει τη θεσμική λειτουργία του δήμου. Τα συλλογικά όργανα υποβαθμίζονται. Η αντιπολίτευση αντιμετωπίζεται ως ενοχλητικός θόρυβος. Η διαφωνία παρουσιάζεται σχεδόν ως προσωπική προσβολή προς τον «ηγέτη».
Ακόμη πιο προβληματική είναι η δημιουργία μιας κουλτούρας εξάρτησης. Ο δήμαρχος προβάλλεται ως παντοδύναμος ρυθμιστής της καθημερινότητας. Καλλιεργείται η αντίληψη ότι τίποτε δεν μπορεί να γίνει χωρίς τη δική του προσωπική παρέμβαση. Έτσι υπονομεύεται η ίδια η έννοια του θεσμού και ενισχύεται μια ιδιότυπη τοπική πελατειακή νοοτροπία.
Οι δημότες δεν αντιμετωπίζονται ως πολίτες με δικαιώματα αλλά ως κοινό που οφείλει να αναγνωρίζει συνεχώς την «προσφορά» του δημάρχου. Η σχέση εξουσίας αποκτά χαρακτηριστικά πολιτικής εξάρτησης και επικοινωνιακής χειραγώγησης.
Το πιο τραγικό είναι ότι πολλές φορές αυτό το μοντέλο ανταμείβεται πολιτικά. Η συνεχής προβολή δημιουργεί ψευδαίσθηση αποτελεσματικότητας. Ο πολίτης βομβαρδίζεται καθημερινά από εικόνες δραστηριότητας και αρχίζει να συγχέει την ορατότητα με το έργο. Έτσι, η πολιτική αξιολόγηση γίνεται επικοινωνιακή κατανάλωση.
Δημαρχιακά… media centers
Ορισμένοι δήμαρχοι έχουν μετατρέψει τις δημοτικές αρχές σε προσωπικά media centers. Ολόκληροι μηχανισμοί λειτουργούν αποκλειστικά για την παραγωγή εικόνας: επαγγελματίες επικοινωνίας, φωτογράφοι, βιντεολήπτες, διαχειριστές κοινωνικών δικτύων, πληρωμένες καμπάνιες προβολής. Το παράδοξο είναι ότι πολλές φορές επενδύεται περισσότερη ενέργεια στην προβολή του έργου παρά στο ίδιο το έργο.
Αυτή η μετάλλαξη της Αυτοδιοίκησης δεν είναι απλώς πολιτικό πρόβλημα. Είναι πολιτισμικό σύμπτωμα. Αντανακλά μια εποχή όπου η δημόσια εικόνα έχει υποκαταστήσει την ουσία, όπου η πολιτική αντιμετωπίζεται ως προϊόν marketing και όπου η εξουσία μετριέται με likes, views και ψηφιακή απήχηση.
Θεσμική σοβαρότητα, συλλογικότητα, διοικητική επάρκεια
Όμως οι πόλεις δεν διοικούνται με reels και χαμογελαστές φωτογραφίες. Οι κοινωνικές ανισότητες δεν αντιμετωπίζονται με φίλτρα Instagram. Η καθημερινότητα των πολιτών δεν αλλάζει με σκηνοθετημένες λήψεις drone και επικοινωνιακά συνθήματα.
Η πραγματική Αυτοδιοίκηση απαιτεί θεσμική σοβαρότητα, συλλογικότητα, διοικητική επάρκεια, στρατηγικό σχεδιασμό και κυρίως επίγνωση ότι ο δήμος δεν είναι προσωπικό βασίλειο κανενός δημάρχου. Ο αιρετός οφείλει να υπηρετεί τον θεσμό, όχι να τον καταναλώνει για προσωπική επιβεβαίωση.
Διότι όταν η πολιτική μετατρέπεται αποκλειστικά σε καθρέφτη του εγώ, τότε η δημοκρατία εκφυλίζεται σε παράσταση και η Αυτοδιοίκηση καταλήγει απλώς σκηνικό ατομικής ματαιοδοξίας.
Συνολικά…
Οι «δήμαρχοι του φαίνεσθαι» δεν αποτελούν απλώς μια υπερβολική εκδοχή σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας. Αποτελούν έκφραση μιας βαθύτερης παρακμής της θεσμικής πολιτικής κουλτούρας. Η ακραία αυτοαναφορικότητα, η εμμονή με τη δημόσια εικόνα και η προσωποκεντρική αντίληψη της εξουσίας μετατρέπουν σταδιακά τον δήμο από συλλογικό δημοκρατικό οργανισμό σε σκηνή προσωπικής επιβεβαίωσης.
Το επικίνδυνο δεν είναι μόνο η υπερπροβολή. Είναι η αλλοίωση της ίδιας της έννοιας της δημόσιας διοίκησης. Όταν ο δήμαρχος παρουσιάζεται ως μοναδικός δημιουργός των πάντων, ακυρώνεται ο ρόλος των θεσμών, των υπηρεσιών, των εργαζομένων και της κοινωνικής συμμετοχής. Η πολιτική χάνει τον δημόσιο χαρακτήρα της και μετατρέπεται σε ατομικό brand.
Η Αυτοδιοίκηση όμως δεν είναι προσωπικό reality show ούτε μηχανισμός παραγωγής πολιτικής δημοφιλίας. Ο δήμος δεν υπάρχει για να καθρεφτίζεται ο δήμαρχος μέσα του. Υπάρχει για να υπηρετεί κοινωνικές ανάγκες, να οργανώνει δημόσιες πολιτικές και να βελτιώνει την καθημερινότητα των πολιτών.
Όσο οι κοινωνίες γοητεύονται από την εικόνα και όχι από την ουσία, τόσο οι επικοινωνιακές περσόνες θα κυριαρχούν. Και όσο η πολιτική ανταμείβει τον θόρυβο περισσότερο από το έργο, τόσο η δημοκρατική λειτουργία της Αυτοδιοίκησης θα υποχωρεί μπροστά στη ματαιοδοξία της εξουσίας.
