Σύνοψη
- Η Περιφέρεια Πελοποννήσου και η Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας κατέγραψαν ιστορικά τον μεγαλύτερο αριθμό ενεργών και μη αποκατεστημένων Χώρων Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Απορριμμάτων (ΧΑΔΑ), απορροφώντας το μεγαλύτερο ποσοστό των εξαμηνιαίων χρηματικών ποινών του Δικαστηρίου της Ε.Ε.
- Υψηλό μερίδιο προστίμων αναλογεί διαχρονικά στις νησιωτικές περιφέρειες του Νοτίου και Βορείου Αιγαίου, καθώς και στα Ιόνια Νησιά, λόγω γεωγραφικού κατακερματισμού, έλλειψης αδειοδοτημένων ΧΥΤΥ και τοπικών αντιδράσεων.
- Η έναρξη λειτουργίας σύγχρονων μονάδων επεξεργασίας (όπως το έργο ΣΔΙΤ στην Πελοπόννησο) και η επιτάχυνση των έργων αποκατάστασης μέσω εθνικών πόρων μείωσαν δραστικά τις ανοιχτές εστίες από εκατοντάδες σε μονοψήφιο αριθμό.
- Παρά τη σημαντική πρόοδο, το ελληνικό δημόσιο εξακολουθεί να επιβαρύνεται με υπολειπόμενα πρόστιμα για περιπτώσεις όπου η διοικητική ή περιβαλλοντική αποκατάσταση δεν έχει πιστοποιηθεί οριστικά από τα αρμόδια κοινοτικά κλιμάκια.
—————-
Αναλυτικά…
Ο λογαριασμός των 150 και πλέον εκατομμυρίων ευρώ που πλήρωσε η Ελλάδα στην Ευρωπαϊκή Ένωση για τις παράνομες χωματερές δεν κατανεμήθηκε ισομερώς στον χάρτη. Είχε πολύ συγκεκριμένες γεωγραφικές εστίες, όπου η τοπική αδράνεια, οι πολιτικές σκοπιμότητες και η παντελής έλλειψη ολοκληρωμένου σχεδιασμού μετέτρεψαν ολόκληρες περιοχές σε υγειονομικές βόμβες.
Η καταδικαστική απόφαση του Δικαστηρίου της Ε.Ε. το 2014 ενεργοποίησε έναν αδυσώπητο μηχανισμό: κάθε εξάμηνο που περνούσε, κάθε ενεργός ΧΑΔΑ κόστιζε 40.000 ευρώ, ενώ κάθε ανενεργός αλλά μη αποκατεστημένος χώρος κόστιζε επιπλέον 20.000 ευρώ.
- Οι «πρωταθλητές» της ηπειρωτικής χώρας
Στην ηπειρωτική Ελλάδα, τα σκήπτρα της παραβατικότητας κράτησε για χρόνια η Περιφέρεια Πελοποννήσου. Με δεκάδες ανεξέλεγκτες χωματερές σε Αρκαδία, Μεσσηνία, Λακωνία και Κορινθία, η περιοχή αποτελούσε τη μεγαλύτερη μαύρη τρύπα των ευρωπαϊκών προστίμων, καθώς τα σχέδια για ολοκληρωμένη διαχείριση προσέκρουαν διαρκώς σε δικαστικές προσφυγές και τοπικές συγκρούσεις.
Ακολουθούσε κατά πόδας η Δυτική Ελλάδα, με χρόνιες παθογένειες στην Ηλεία και την Αχαΐα, όπου η απόθεση απορριμμάτων σε ρέματα και πλαγιές συνεχιζόταν ακόμη και όταν τα ευρωπαϊκά κλιμάκια διενεργούσαν αυτοψίες. Οι δύο αυτές περιφέρειες συγκέντρωναν σταθερά πάνω από το 40% του συνολικού βάρους των προστίμων της χώρας.
- Το χρόνιο αδιέξοδο της νησιωτικής Ελλάδας
Στο νησιωτικό σύμπλεγμα, οι Περιφέρειες Νοτίου Αιγαίου και Ιονίων Νήσων αποτέλεσαν τις πιο δυσεπίλυτες εξισώσεις. Μικρά και μεσαία νησιά, στερούμενα αδειοδοτημένων χώρων υγειονομικής ταφής, συνέχιζαν να καίνε ή να θάβουν σκουπίδια σε πρόχειρες χωματερές, αδυνατώντας να υλοποιήσουν μονάδες μεταφόρτωσης ή επεξεργασίας.
Η μεταφορά των απορριμμάτων προς την ηπειρωτική χώρα αποδείχθηκε μια εξαιρετικά δαπανηρή και προσωρινή λύση, που συχνά δεν πληρούσε τα αυστηρά περιβαλλοντικά πρότυπα, παρατείνοντας την επιβολή των εξαμηνιαίων ποινών από την Κομισιόν.
- Η τρέχουσα κατάσταση και οι εκκρεμότητες
Η εικόνα σήμερα είναι σαφώς βελτιωμένη σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία. Η ολοκλήρωση και λειτουργία των κεντρικών μονάδων επεξεργασίας απορριμμάτων μέσω ΣΔΙΤ στην Πελοπόννησο επέτρεψε το οριστικό κλείσιμο δεκάδων παράνομων σημείων, μηδενίζοντας σχεδόν τα αντίστοιχα πρόστιμα στην περιοχή.
Σήμερα, οι ενεργοί ΧΑΔΑ σε όλη την επικράτεια έχουν περιοριστεί σε ελάχιστες περιπτώσεις, κυρίως σε απομονωμένα νησιά και δυσπρόσιτες περιοχές. Το μεγαλύτερο μέρος των υφιστάμενων προστίμων αφορά πλέον χώρους που έχουν μεν διακόψει τη λειτουργία τους, αλλά δεν έχουν ολοκληρώσει τη διαδικασία περιβαλλοντικής αποκατάστασης και την κατάθεση των σχετικών τεχνικών εκθέσεων στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
- Όταν τα ευρωπαϊκά πρόστιμα σε υποδομές και απορρίμματα πληρώνονται από τα εθνικά ταμεία
Η Ελλάδα έχει καταβάλει πάνω από 150 εκατομμύρια ευρώ σε εξαμηνιαία χρηματικά πρόστιμα και κατ’ αποκοπή ποινές που επέβαλε το Δικαστήριο της Ε.Ε. (ΔΕΕ) για τη διαχρονική λειτουργία ανεξέλεγκτων χωματερών (ΧΑΔΑ) και την καθυστέρηση αποκατάστασής τους.
Στον τομέα των μεγάλων συγκοινωνιακών υποδομών, διαπιστώσεις της DG REGIO και της OLAF για περιορισμό του ανταγωνισμού και αστοχίες στις αναθέσεις οδήγησαν ιστορικά σε οριζόντιες διορθώσεις (flat-rate) από 5% έως 25% επί συγχρηματοδοτούμενων συμβάσεων.
Σε έργα Μονάδων Επεξεργασίας Απορριμμάτων (ΜΕΑ) και δικτύων διαλογής στην πηγή, καταγράφηκαν δημοσιονομικές αναστολές και περικοπές λόγω «φωτογραφικών» τεχνικών όρων και αδυναμίας επίτευξης των δεσμευτικών ποσοτικών στόχων ανάκτησης.
Το σύνολο των απωλεσθέντων πόρων μετακυλίεται πάγια στο εθνικό σκέλος του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων, επιβαρύνοντας απευθείας τους Έλληνες φορολογούμενους για διοικητικές παραλείψεις των αναθετουσών αρχών.
- Η ιστορία της απορρόφησης των κοινοτικών πόρων
Η ιστορία της απορρόφησης των κοινοτικών πόρων στην Ελλάδα συνοδεύεται από ένα παράλληλο, εξαιρετικά κοστοβόρο ιστορικό δημοσιονομικών διορθώσεων και χρηματικών ποινών. Όταν οι διαγωνιστικές διαδικασίες αποκλίνουν από το ενωσιακό δίκαιο ή όταν τα έργα αδυνατούν να υπηρετήσουν τον δηλωθέντα περιβαλλοντικό σκοπό, οι Βρυξέλλες ενεργοποιούν άμεσα τα τιμωρητικά τους εργαλεία.
Στην πρώτη γραμμή αυτών των παθογενειών βρίσκονται διαχρονικά τα δημόσια έργα υποδομών και, κατεξοχήν, ο ευαίσθητος τομέας της διαχείρισης στερεών αποβλήτων.
Το διαχρονικό κόστος των ανεξέλεγκτων χωματερών (ΧΑΔΑ)
Η πιο κραυγαλέα και παρατεταμένη περίπτωση οικονομικής αιμορραγίας αφορά τις παράνομες χωματερές. Η καταδίκη της Ελλάδας από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Υπόθεση C-378/13) οδήγησε στην επιβολή κατ’ αποκοπή ποσού 10 εκατομμυρίων ευρώ και περιοδικής χρηματικής ποινής για κάθε εξάμηνο καθυστέρησης.
Το συνολικό κόστος που έχει εκταμιευθεί από τον κρατικό προϋπολογισμό ξεπερνά τα 150 εκατομμύρια ευρώ. Κάθε ενεργός ή μη αποκατεστημένος ΧΑΔΑ κοστολογούνταν με συγκεκριμένο ποσό ανά εξάμηνο, αφαιρώντας πόρους από την πραγματική ανάπτυξη για να πληρώνονται πρόστιμα αδράνειας των δημοτικών αρχών.
- «Κουρέματα» σε μεγάλες συμβάσεις υποδομών
Στον τομέα των κλασικών κατασκευαστικών έργων, οι δημοσιονομικές διορθώσεις εφαρμόστηκαν κατά κόρον σε περιπτώσεις όπου διαπιστώθηκε νόθευση του ανταγωνισμού. Χαρακτηριστικά είναι τα ευρήματα των κοινοτικών ελεγκτών κατά τις προηγούμενες προγραμματικές περιόδους (Γ΄ ΚΠΣ και ΕΣΠΑ 2007-2013) σε μεγάλους οδικούς και σιδηροδρομικούς άξονες.
Όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντόπισε συστημικές στρεβλώσεις, όπως υπερβολικά αυστηρά κριτήρια τεχνικής ικανότητας που απέκλειαν ξένους ομίλους ή ανεξέλεγκτες συμπληρωματικές συμβάσεις χωρίς νέο διαγωνισμό, επέβαλε κατ’ αποκοπή περικοπές 10% έως 25%. Αυτό σήμαινε αυτόματη απώλεια δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ κοινοτικής συνδρομής ανά έργο, υποχρεώνοντας το ελληνικό δημόσιο να καλύψει τη διαφορά από εθνικούς πόρους.
- Το ναυάγιο των πρώιμων εργοστασίων απορριμμάτων
Αντίστοιχη ήταν η εικόνα στις προσπάθειες κατασκευής σύγχρονων μονάδων επεξεργασίας απορριμμάτων μέσω συγχρηματοδοτούμενων προγραμμάτων. Σε αρκετές περιπτώσεις περιφερειακών σχεδιασμών, διαγωνισμοί ακυρώθηκαν ή απεντάχθηκαν εκ των υστέρων από τα επιχειρησιακά προγράμματα λόγω προσφυγών για «φωτογραφικές» τεχνολογικές επιλογές.
Παράλληλα, περιπτώσεις προμήθειας εξοπλισμού διαλογής που αποδείχθηκε ανεπαρκής ή εγκαταστάθηκε χωρίς να λειτουργεί ποτέ σε πραγματικές συνθήκες οδήγησαν τις ελεγκτικές αρχές (ΕΔΕΛ και DG REGIO) στην πλήρη ανάκτηση (100%) των καταβληθέντων κονδυλίων. Τα χρήματα αυτά χαρακτηρίστηκαν ως μη επιλέξιμα, στερώντας από τη χώρα τη δυνατότητα να τα επανεπενδύσει σε σύγχρονες μονάδες κυκλικής οικονομίας.
Οι δημοσιονομικές διορθώσεις και τα ευρωπαϊκά πρόστιμα στην Ελλάδα δεν υπήρξαν τυχαία ατυχήματα, αλλά η φυσική συνέπεια ενός μοντέλου δημόσιων αναθέσεων που συχνά έθετε σε δεύτερη μοίρα την κοινοτική νομιμότητα και τη διαφάνεια. Το τίμημα των επιλογών αυτών δεν το πλήρωσαν ποτέ οι αναθέτουσες αρχές ή οι ανάδοχοι, αλλά οι Έλληνες φορολογούμενοι μέσω των διαρκών επιβαρύνσεων του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων.
Συνολικά…
Η υπόθεση των ΧΑΔΑ αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η αναβλητικότητα της ελληνικής διοίκησης κοστολογήθηκε με εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ. Αν και η χώρα πλησιάζει στην οριστική εξάλειψη των προστίμων, η πολυετής οικονομική αιμορραγία στέρησε πόρους που θα μπορούσαν να είχαν δημιουργήσει πρότυπα δίκτυα κυκλικής οικονομίας, αποδεικνύοντας ότι η έλλειψη περιβαλλοντικής πολιτικής καταλήγει πάντοτε σε δυσβάσταχτο εθνικό λογαριασμό.
————–
Πηγές
- Εξαμηνιαίες εκθέσεις συμμόρφωσης του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τους ΧΑΔΑ.
- Αποφάσεις και εκκαθαριστικά σημειώματα του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Υπόθεση C-378/13).
- Στοιχεία Γενικής Γραμματείας Συντονισμού Διαχείρισης Αποβλήτων για την πορεία αποκατάστασης των χωματερών ανά Περιφέρεια.
- Αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις παραβάσεις της οδηγίας περί αποβλήτων (Υποθέσεις C-503/04 και C-378/13).
- Ετήσιες εκθέσεις και πορίσματα ελέγχων της Επιτροπής Δημοσιονομικού Ελέγχου (ΕΔΕΛ) για το ΕΣΠΑ.
- Ανακοινώσεις και αποφάσεις δημοσιονομικών διορθώσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (DG REGIO) για συγχρηματοδοτούμενα δημόσια έργα.
