Πολύκεντρα ανακύκλωσης έναντι ευρωπαϊκού DRS: Το ακριβό ελληνικό παράδοξο και η πραγματική απόδοση

Σύνοψη

• Το ευρωπαϊκό μοντέλο DRS (Deposit Return System) λειτουργεί με επιβολή μικρού αντιτίμου εγγύησης στη συσκευασία και αυτόματη επιστροφή του σε μηχανήματα εντός των σημείων λιανικής πώλησης (supermarkets).
• Χώρες όπως η Γερμανία, η Λιθουανία και η Νορβηγία καταγράφουν ποσοστά επιστροφής πλαστικών και μεταλλικών συσκευασιών που ξεπερνούν το 90% έως 98%, με το κόστος λειτουργίας να επιμερίζεται σε παραγωγούς και λιανεμπόριο.
• Το ελληνικό μοντέλο των αυτόνομων πολυκέντρων τύπου ΤΕΧΑΝ βασίστηκε σε βαριές δημόσιες και κοινοτικές επιδοτήσεις ανά μονάδα, με δυσανάλογα υψηλό κεφαλαιουχικό κόστος και περιορισμένη γεωγραφική κάλυψη.
• Η καθυστέρηση εφαρμογής ενός ενιαίου, υποχρεωτικού πανελλαδικού DRS διατηρεί χαμηλά τα συνολικά εθνικά ποσοστά ανακύκλωσης, στερώντας κρίσιμους πόρους από την κυκλική οικονομία.

——————–

Αναλυτικά…

Πολύκεντρα ανακύκλωσης έναντι ευρωπαϊκού DRS

Η σύγκριση της διαχείρισης των ανακυκλώσιμων συσκευασιών ανάμεσα στην Ελλάδα και τις προηγμένες ευρωπαϊκές χώρες δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική αντιπαράθεση. Αποτελεί την επιτομή δύο εκ διαμέτρου αντίθετων φιλοσοφιών: από τη μία πλευρά, η θεσμική, συστηματική και οικονομικά αποδοτική μέθοδος του DRS· από την άλλη, η ελληνική πατέντα των πολυδάπανων, απομονωμένων πολυκέντρων.

Στην πλειονότητα των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Σύστημα Εγγυοδοσίας (Deposit Return System – DRS) αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της ανακύκλωσης. Ο καταναλωτής πληρώνει ένα μικρό αντίτιμο (συνήθως 0,10 έως 0,25 ευρώ) κατά την αγορά του προϊόντος και το ανακτά άμεσα επιστρέφοντας την κενή συσκευασία στο κατάστημα λιανικής.

• Η ευρωπαϊκή αποτελεσματικότητα των αριθμών

Τα αποτελέσματα των συστημάτων DRS στην Ευρώπη είναι αδιαμφισβήτητα. Η Γερμανία, πρωτοπόρος στην εφαρμογή του μέτρου, επιτυγχάνει σταθερά ποσοστά επιστροφής φιαλών PET και μεταλλικών κουτιών που αγγίζουν το 98%.

Αντίστοιχα εντυπωσιακό είναι το παράδειγμα της Λιθουανίας. Μέσα σε μόλις δύο χρόνια από την έναρξη του εθνικού DRS, η χώρα εκτόξευσε την ανάκτηση πλαστικών φιαλών από το 34% σε πάνω από 92%. Η επιτυχία βασίζεται στην απόλυτη προσβασιμότητα: τα μηχανήματα επιστροφής (Reverse Vending Machines – RVMs) βρίσκονται εκεί ακριβώς όπου ο πολίτης κάνει τα ψώνια του, χωρίς να απαιτείται ειδική διαδρομή ή αναζήτηση απομακρυσμένων σημείων.

• Το υπέρογκο κόστος της «ελληνικής ιδιαιτερότητας»

Στον αντίποδα, η επιλογή εγκατάστασης αυτόνομων «πολυκέντρων» ανακύκλωσης μεγάλου μεγέθους, όπως αυτά που προωθήθηκαν μέσω του ΕΔΣΝΑ, δημιούργησε ένα εντελώς διαφορετικό οικονομικό και λειτουργικό αποτύπωμα.

Κάθε τέτοιο πολυκέντρο απαίτησε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ για την προμήθεια, την εγκατάσταση, τις συνδέσεις δικτύων και τη συνεχή τεχνική υποστήριξη. Το κόστος ανά τόνο ανακτημένου υλικού σε αυτές τις δομές αποδεικνύεται πολλαπλάσιο σε σχέση με το κόστος που καταγράφεται στα τυποποιημένα συστήματα DRS λιανικής, όπου οι υποδομές εντάσσονται οργανικά στους υπάρχοντες εμπορικούς χώρους.

• Ποιος πληρώνει τον λογαριασμό

Η πιο κραυγαλέα διαφορά εντοπίζεται στην πηγή της χρηματοδότησης. Στο ευρωπαϊκό DRS ισχύει απαρέγκλιτα η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» και η διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού. Το σύστημα αυτοχρηματοδοτείται από τους παραγωγούς συσκευασιών, τα μη διεκδικηθέντα ποσά εγγύησης και την πώληση των καθαρών ανακυκλώσιμων υλικών.

Στην ελληνική εκδοχή των πολυκέντρων, το βάρος έπεσε σχεδόν εξ ολοκλήρου σε δημόσια κονδύλια, επιχορηγήσεις του ΕΣΠΑ και δημοτικούς πόρους. Αντί να κινητοποιηθεί ο μηχανισμός της αγοράς και να δημιουργηθεί κίνητρο σε κάθε γειτονιά, σπαταλήθηκαν κεφάλαια για περιορισμένο αριθμό σημείων, αφήνοντας την πλειονότητα των αστικών περιοχών χωρίς πραγματική κάλυψη.

• Κόστος ανά τόνο ανακύκλωσης: Η χαώδης διαφορά ανάμεσα στα πολύκεντρα και τα RVMs
  1. Το μοναδιαίο κόστος ανά τόνο ανακτημένου υλικού στα αυτόνομα υπαίθρια πολύκεντρα εκτινάσσεται σε δυσθεώρητα επίπεδα λόγω των υπέρογκων αρχικών κεφαλαιουχικών δαπανών (CAPEX) και των ειδικών συμβάσεων συντήρησης.
  2. Αντίθετα, τα ενσωματωμένα δίκτυα μηχανημάτων αντίστροφης πώλησης (RVMs) σε σούπερ μάρκετ επιτυγχάνουν δραστική μείωση του λειτουργικού κόστους (OPEX) αξιοποιώντας την υφιστάμενη εμπορική και εφοδιαστική αλυσίδα.
  3. Η συγκέντρωση τεράστιων όγκων υλικών καθαρού μονορεύματος (PET, αλουμίνιο) στα σημεία λιανικής δημιουργεί ισχυρές οικονομίες κλίμακας, εκμηδενίζοντας το κόστος διαλογής στην πηγή.
  4. Η ελληνική πρακτική της επιδότησης αυτόνομων υποδομών αντί της θεσμοθέτησης δικτύου DRS μετέφερε το οικονομικό βάρος στο δημόσιο ταμείο με εξαιρετικά χαμηλή απόδοση ανά επενδυμένο ευρώ.

Ο πλέον αξιόπιστος δείκτης αποδοτικότητας κάθε συστήματος ανακύκλωσης είναι το συνολικό κόστος ανά τόνο ανακτημένου καθαρού υλικού.

Εκεί ακριβώς καταρρέει το αφήγημα των αυτόνομων «πολυκέντρων» ανακύκλωσης, αναδεικνύοντας τη συντριπτική υπεροχή των οργανωμένων δικτύων RVM (Reverse Vending Machines) που λειτουργούν στο ευρωπαϊκό λιανεμπόριο.

• Το βάρί CAPEX των αυτόνομων κατασκευών

Η βασική αιτία της τεράστιας απόκλισης εντοπίζεται στην κεφαλαιουχική δαπάνη (CAPEX). Ένα αυτόνομο υπαίθριο πολυκέντρο τύπου ΤΕΧΑΝ δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός υποδοχής συσκευασιών. Πρόκειται για μια ολόκληρη κτιριακή υποδομή με ειδικές ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις, θεμελιώσεις και συνδέσεις με τα δίκτυα κοινής ωφέλειας.

Το κόστος προμήθειας και τοποθέτησης ανά μονάδα ανέρχεται σε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ. Όταν το τεράστιο αυτό ποσό αποσβένεται πάνω σε έναν πεπερασμένο όγκο ανακυκλώσιμων που συγκεντρώνεται σε ένα μεμονωμένο σημείο, το πάγιο κόστος ανά τόνο εκτοξεύεται σε επίπεδα που καθιστούν τη διαδικασία οικονομικά ασύμφορη για το δημόσιο.

• Οι κρυφές λειτουργικές δαπάνες (OPEX)

Στο λειτουργικό σκέλος, τα αυτόνομα πολύκεντρα απαιτούν αποκλειστικά δρομολόγια αποκομιδής, συχνή εξειδικευμένη συντήρηση και διαρκή επίβλεψη για την αποτροπή βανδαλισμών ή φαινομένων παράνομης απόθεσης. Όλες αυτές οι δαπάνες τιμολογούνται μέσω ξεχωριστών, ακριβών συμβάσεων που επιβαρύνουν τα δημοτικά ταμεία.

Αντιθέτως, τα RVMs εντός των σούπερ μάρκετ εντάσσονται στην υπάρχουσα καθημερινότητα των καταστημάτων. Η τροφοδοσία ρεύματος, η φύλαξη, ο καθαρισμός και η πρώτη διαχείριση γίνονται από το προσωπικό του καταστήματος χωρίς πρόσθετο κόστος για τον φορολογούμενο.

• Η υπεροχή της αντίστροφης εφοδιαστικής

Το καθοριστικό πλεονέκτημα των δικτύων RVM έγκειται στην αντίστροφη εφοδιαστική (reverse logistics). Τα φορτηγά που παραδίδουν γεμάτα κιβώτια με αναψυκτικά και νερά στα σούπερ μάρκετ επιστρέφουν στα κέντρα διανομής φορτωμένα με τις συμπιεσμένες, απόλυτα καθαρές κενές συσκευασίες.

Αυτό σημαίνει μηδενικό πρόσθετο μεταφορικό αποτύπωμα και ελαχιστοποίηση του κόστους μεταφοράς ανά τόνο. Σε συνδυασμό με την καθολική συμμετοχή των πολιτών λόγω του αντιτίμου εγγύησης, τα συστήματα αυτά επιτυγχάνουν τεράστιες ποσότητες, ρίχνοντας το μοναδιαίο κόστος ανά τόνο σε κλάσμα εκείνου των ανεξάρτητων πολυκέντρων.

Η αριθμητική σύγκριση αποδεικνύει ότι τα αυτόνομα πολύκεντρα αποτελούν μια πολυτελή, εξαιρετικά δαπανηρή επιλογή με δυσανάλογα μικρή απόδοση ανά επενδυμένο ευρώ. Η επιμονή σε τέτοιες κατασκευές, εις βάρος της καθολικής ενσωμάτωσης RVMs στο λιανεμπόριο μέσω ενός γνήσιου συστήματος DRS, εξυπηρετεί μονάχα την απορρόφηση κονδυλίων και όχι τη βιώσιμη, οικονομικά ορθολογική ανακύκλωση που έχει ανάγκη η χώρα.

Συνολικά…

Η εμμονή σε αποσπασματικές και πολυδάπανες λύσεις, αντί για την άμεση και καθολική εφαρμογή του ευρωπαϊκού DRS, στέρησε από την Ελλάδα πολύτιμο χρόνο και πόρους. Όσο η ανάκτηση υλικών αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία απορρόφησης επιδοτήσεων και όχι ως βιομηχανικός κανόνας κυκλικής οικονομίας, η χώρα θα παραμένει ουραγός στους ευρωπαϊκούς στόχους, πληρώνοντας ακριβά πρόστιμα και ατελέσφορες εγκαταστάσεις.

————

Πηγές

• Εκθέσεις του ευρωπαϊκού οργανισμού Reloop Platform για την απόδοση των Deposit Return Systems (DRS) στην Ευρώπη.
• Οδηγία (ΕΕ) 2019/904 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη μείωση των επιπτώσεων ορισμένων πλαστικών προϊόντων στο περιβάλλον.
• Επίσημα στοιχεία και συγκριτικές μελέτες του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα ποσοστά ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων.
• Μελέτες κόστους-οφέλους (CBA) ευρωπαϊκών συστημάτων διαχείρισης συσκευασιών (Eunomia Research & Consulting).
• Τεχνικοοικονομικές εκθέσεις του οργανισμού ACR+ (Association of Cities and Regions for sustainable Resource management).
• Οικονομικά στοιχεία διαγωνισμών και συμβάσεων προμήθειας εξοπλισμού ανακύκλωσης ΟΤΑ και φορέων διαχείρισης απορριμμάτων.