Σύνοψη
- Θεσμική εκκαθάριση: Συγκέντρωση διάσπαρτης νομοθεσίας 439 νόμων σε ένα ενιαίο κείμενο και κατάργηση περίπου 2.300 αναχρονιστικών διατάξεων.
- Ενίσχυση αυτονομίας: Κατάργηση περιττών διαπιστωτικών πράξεων της Αποκεντρωμένης Διοίκησης και δραστικός περιορισμός των εξουσιοδοτικών ρυθμίσεων.
- Ψηφιακό οικοσύστημα: Θεσμοθέτηση ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, τοπικών δημοψηφισμάτων, Συμβουλίων Νέων και υποχρεωτικής ζωντανής μετάδοσης συνεδριάσεων.
- Κοινός βηματισμός: Ενιαίοι κανόνες διακυβέρνησης, εκλογικής διαδικασίας, αρμοδιοτήτων και οικονομικής διαχείρισης για πρώτο και δεύτερο βαθμό Αυτοδιοίκησης.
————-
Αναλυτικά….
Η αναγκαιότητα ριζικού εκσυγχρονισμού της ελληνικής δημόσιας διοίκησης περνά πλέον μέσα από τη βαθιά αναδιάρθρωση του πρώτου και δεύτερου βαθμού τοπικής διακυβέρνησης. Στο πλαίσιο των ενημερωτικών διημερίδων που διοργανώνει η ΕΕΤΑΑ σε συνεργασία με το Υπουργείο Εσωτερικών, την ΚΕΔΕ και την ΕΝΠΕ, παρουσιάστηκαν οι κεντρικές κατευθύνσεις του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Όπως ανέλυσε ο Προϊστάμενος της Μονάδας Σύνταξης και Εφαρμογής του Κώδικα, Κίμων Σιδηρόπουλος, το εγχείρημα υπερβαίνει μια απλή νομική τακτοποίηση. Αποτελεί στρατηγική επιλογή ανακαθορισμού του ρόλου των αιρετών οργάνων στην εποχή του ψηφιακού μετασχηματισμού.
- Το τέλος του κατακερματισμού και η νομοτεχνική τομή
Η βασική παθογένεια της αυτοδιοικητικής λειτουργίας υπήρξε διαχρονικά η ακραία πολυνομία. Ο νέος σχεδιασμός επιχειρεί να δημιουργήσει ένα λειτουργικό «κλειστό κύκλωμα ανάγνωσης» για υπηρεσιακά στελέχη και αιρετούς. Συγκεκριμένα, ο Κώδικας ενσωματώνει ρυθμίσεις από 439 διακριτούς νόμους, ενώ καταργεί ρητά περίπου 2.300 διάσπαρτες διατάξεις και 15 ολόκληρα νομοθετήματα.
Παράλληλα, εγκαταλείπεται η πρακτική των υπερφορτωμένων άρθρων. Υιοθετείται ο κανόνας «ένα θέμα ανά άρθρο», με ομοιόμορφη ορολογία και πλήρη συγκέντρωση των ρυθμίσεων ανά αντικείμενο (όπως στα έσοδα και τις κανονιστικές αποφάσεις). Ταυτόχρονα, τερματίζεται η επισφαλής «ανάλογη εφαρμογή» διατάξεων, προσφέροντας ρητές νομικές βάσεις για κάθε διαδικασία.
- Διοικητική αυτοτέλεια και πραγματική κανονιστική ισχύς
Κομβικό σημείο της μεταρρύθμισης συνιστά η ενίσχυση της θεσμικής χειραφέτησης των ΟΤΑ. Περιορίζονται δραστικά οι γραφειοκρατικές διαπιστωτικές πράξεις της Αποκεντρωμένης Διοίκησης —όπως ίσχυε παραδοσιακά για την ανάδειξη δημάρχου— ώστε να παύσει ο ασφυκτικός ετεροκαθορισμός των τοπικών υποθέσεων.
Αξιοσημείωτη είναι και η νομοτεχνική αυτοσυγκράτηση στο πεδίο των εξουσιοδοτικών πράξεων. Ενώ ο νόμος του «Καλλικράτη» περιλάμβανε 120 εξουσιοδοτήσεις σε 286 άρθρα, ο νέος Κώδικας προβλέπει μόλις 139 σε σύνολο 774 άρθρων. Αποτρέπεται έτσι το διαχρονικό φαινόμενο «παγώματος» κρίσιμων θεσμών —όπως συνέβη ιστορικά με το τοπικό δημοψήφισμα— λόγω μη έκδοσης των απαραίτητων προεδρικών διαταγμάτων.
- Τεκμήριο καθημερινότητας και ευρωπαϊκή σύγκλιση
Ο Κώδικας ευθυγραμμίζεται με τις αρχές του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, διευρύνοντας τον κανονιστικό χώρο των Δημοτικών και Περιφερειακών Συμβουλίων. Μέσω του «τεκμηρίου καθημερινότητας» (άρθρο 317), οι τοπικές αρχές αποκτούν ουσιαστική διακριτική ευχέρεια να προσαρμόζουν τις υπηρεσίες στις πραγματικές ανάγκες της περιοχής τους, αντί να εγκλωβίζονται σε ομοιόμορφες κεντρικές φόρμουλες.
Επιπλέον, καθιερώνεται για πρώτη φορά ενιαίο θεσμικό πλαίσιο για Δήμους και Περιφέρειες σε τομείς αιχμής: εκλογικό σύστημα, λειτουργία συλλογικών οργάνων, καταστατική θέση αιρετών, εποπτεία πράξεων και διαχείριση νομικών προσώπων, εξαλείφοντας αδικαιολόγητες αποκλίσεις μεταξύ των δύο βαθμών.
- Συμμετοχική δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή
Καθώς οι συναλλαγές του πολίτη με το Δημαρχείο γίνονται πλέον ψηφιακά, η απώλεια φυσικής επαφής αντισταθμίζεται με θεσμούς ουσιαστικής συμμετοχής. Θεσμοθετείται δέσμη εννέα ψηφιακών εφαρμογών και διαλειτουργικοτήτων, που περιλαμβάνει την ηλεκτρονική ψήφο στις αυτοδιοικητικές εκλογές, τη συγκρότηση Συμβουλίων Νέων και τη διενέργεια τοπικών δημοψηφισμάτων.
Η υποχρεωτική ζωντανή αναμετάδοση των συνεδριάσεων των συλλογικών οργάνων, σε συνδυασμό με τον Κόμβο Διαλειτουργικότητας Οικονομικής Πληροφόρησης, οικοδομεί ένα περιβάλλον διαρκούς λογοδοσίας και διαφάνειας απέναντι στους δημότες.
—————-
Η Εισήγηση του κ. Σιδηρόπουλου,
Προϊστάμενου της Μονάδας Σύνταξης και Εφαρμογής του Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του Υπουργείου Εσωτερικών, βασικού εισηγητή στην πρόσφατη ημερίδα της ΕΕΤΑΑ για τον Νέο Κώδιακα Αυτοδιοίκησης
Η τοποθέτηση του κ. Σιδηρόπουλου προσέλκυσε το ενδιαφέρον των συμμετεχόντων, καθώς εστίασε πέρα από την απλή απαρίθμηση άρθρων. Ανέλυσε τα δομικά αδιέξοδα που επιδιώκει να επιλύσει το νέο νομοθέτημα, τη φιλοσοφική του προσέγγιση, καθώς και τη μεθοδολογία με την οποία επιχειρείται η ενοποίηση και η συστηματοποίηση ενός κατακερματισμένου κανονιστικού πλαισίου.
- Η Αυτοδιοίκηση σε ένα νέο περιβάλλον
Όπως επισήμανε ο εισηγητής, η εκκίνηση για τη σύνταξη του Κώδικα θεμελιώθηκε στον επαναπροσδιορισμό της αποστολής των Δήμων και των Περιφερειών μέσα σε συνθήκες ψηφιακής μετάβασης, όπου η σχέση πολίτη και δημόσιας διοίκησης μεταβάλλεται ραγδαία. Διαδικασίες που παραδοσιακά προϋπέθεταν τη φυσική μετάβαση στο δημαρχείο διεκπεραιώνονται πλέον ψηφιακά, περιορίζοντας την άμεση επαφή με το προσωπικό των υπηρεσιών. Αυτή η εξέλιξη, σύμφωνα με τον ίδιο, γεννά μια νέα αναγκαιότητα: στον βαθμό που η καθημερινή φυσική διεπαφή περιορίζεται, καθίσταται επιτακτική η ενδυνάμωση της συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνηση και στις αποφάσεις των τοπικών υποθέσεων. Υπό αυτή την οπτική, ο Κώδικας αναγνωρίζει τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης ως πρωταρχικούς πυλώνες συμμετοχικής δημοκρατίας και κοινωνικής σύνδεσης.
- Εννέα ηλεκτρονικές εφαρμογές και περισσότερη συμμετοχή
Κομβική προτεραιότητα του νέου πλαισίου αποτελεί η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών. Κατά την εισήγηση, σχεδιάζεται ένα ολοκληρωμένο δίκτυο ψηφιακών εφαρμογών και διαλειτουργικότητας, το οποίο, πέραν της διοικητικής αποδοτικότητας, θα λειτουργεί ως πλατφόρμα ενεργού συμμετοχής των δημοτών. Μεταξύ των βασικών ψηφιακών τομών που ανέλυσε ο κ. Σιδηρόπουλος περιλαμβάνονται:
- η εφαρμογή της ηλεκτρονικής ψήφου στις αυτοδιοικητικές εκλογές,
- η διαδικασία ανάδειξης των μελών στα Συμβούλια Νέων,
- η διενέργεια τοπικών δημοψηφισμάτων με ψηφιακά μέσα,
- τα εργαλεία πολυεπίπεδης διακυβέρνησης και χαρτογράφησης αρμοδιοτήτων,
- ο Κόμβος Διαλειτουργικότητας Οικονομικής Πληροφόρησης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, καθώς και
- η καθολική ενσωμάτωση Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) στη λειτουργία των ΟΤΑ.
Στην κατεύθυνση της λογοδοσίας εντάσσεται και η υποχρεωτική ζωντανή διαδικτυακή μετάδοση των συνεδριάσεων των Δημοτικών και Περιφερειακών Συμβουλίων. Σκοπός είναι η συγκρότηση ενός σύγχρονου περιβάλλοντος αυτοδιοικητικής διακυβέρνησης που εδράζεται στη διαφάνεια, την ενημέρωση και τον έλεγχο.
- Περισσότερες επιλογές στους Δήμους για την άσκηση των αρμοδιοτήτων
Ένα δεύτερο θεμελιώδες ερώτημα που ανέδειξε η εισήγηση αφορά τον βαθμό στον οποίο οι τοπικές αρχές διαθέτουν την πραγματική θεσμική ευχέρεια να υλοποιήσουν το προγραμματικό τους σχέδιο. Ο κ. Σιδηρόπουλος υπογράμμισε ότι ο Κώδικας εξοπλίζει τα αιρετά όργανα με ένα ευέλικτο πλαίσιο επιλογών ως προς την εφαρμογή των αρμοδιοτήτων τους. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο «τεκμήριο καθημερινότητας» (άρθρο 317), μέτρο που παρέχει τη δυνατότητα προσαρμογής των παρεχόμενων υπηρεσιών στις ιδιαιτερότητες και τις πραγματικές συνθήκες κάθε περιοχής.
- Όλη η βασική νομοθεσία σε ένα νομοθέτημα
Πρωταρχικός στόχος του νέου Κώδικα είναι η θεραπεία της πολυνομίας και της διασποράς ρυθμίσεων που ταλανίζουν επί δεκαετίες την Αυτοδιοίκηση. Με βάση τα δεδομένα που παρουσίασε ο εισηγητής, ενσωματώνεται ύλη από 439 νόμους, καταργούνται περίπου 2.300 διάσπαρτες διατάξεις και αποσύρονται ρητά περίπου 15 αυτοτελή νομοθετήματα (νόμοι και προεδρικά διατάγματα). Η προσέγγιση βασίζεται στην εξαντλητική ομαδοποίηση των κανόνων ανά θεματικό αντικείμενο —με χαρακτηριστικό το άρθρο 773, όπου αποτυπώνονται με σαφήνεια οι ισχύουσες ρυθμίσεις— ώστε να διαμορφωθεί ένα «κλειστό κύκλωμα ανάγνωσης» που επιτρέπει στον εφαρμοστή του δικαίου να ανατρέχει σε μία και μοναδική πηγή.
- Ένα θέμα σε κάθε άρθρο
Μια δεύτερη νομοτεχνική τομή αφορά τη δομική αναδιάρθρωση των διατάξεων. Αντί για πολυσέλιδα άρθρα με πληθώρα παραγράφων επί ανόμοιων ζητημάτων, κάθε άρθρο ρυθμίζει πλέον αυστηρά ένα διακριτό θέμα. Για παράδειγμα, η λειτουργία του Δημοτικού Συμβουλίου διαρθρώνεται πλέον σε σειρά αυτόνομων άρθρων. Με τον τρόπο αυτό εξαλείφονται οι ερμηνευτικές ασάφειες και καθίσταται εφικτή η μελλοντική τροποποίηση συγκεκριμένων ρυθμίσεων χωρίς να διαταράσσεται το υπόλοιπο πλαίσιο.
- Ενιαία ορολογία σε όλο τον Κώδικα
Σύμφωνα με τον εισηγητή, δόθηκε απόλυτη προτεραιότητα στη γλωσσική και εννοιολογική συνέπεια. Η σταθερή χρήση κοινών όρων σε ολόκληρο το σώμα του νομοθετήματος αποτρέπει αντικρουόμενες νομικές ερμηνείες που ιστορικά προέκυπταν από τη χρήση διαφορετικών διατυπώσεων για την ίδια διοικητική πραγματικότητα.
- Συγκέντρωση όλων των ρυθμίσεων ανά αντικείμενο
Ο νέος Κώδικας συστηματοποιεί σε αυτόνομα κεφάλαια όλους τους κανόνες που διέπουν κάθε επιμέρους τομέα. Ενδεικτική είναι η πλήρης συγκέντρωση των ρυθμίσεων για τους πόρους και τα έσοδα των ΟΤΑ, καθώς και για τις κανονιστικές αποφάσεις, απαλλάσσοντας τα αιρετά και υπηρεσιακά στελέχη από την ανάγκη διασταύρωσης διάσπαρτων ενοτήτων.
- Τέλος στην «ανάλογη εφαρμογή» διατάξεων
Κομβική εξέλιξη αποτελεί ο δραστικός περιορισμός της αναλογικής εφαρμογής κανόνων δικαίου. Ο κ. Σιδηρόπουλος υπενθύμισε ότι στο παρελθόν, επί νομοθετικών κενών σε ένα όργανο, χρησιμοποιούνταν αναλογικά οι προβλέψεις άλλων οργάνων. Το νέο πλαίσιο ορίζει ρητές και αυτοτελείς διαδικασίες για κάθε περίπτωση, κλείνοντας οριστικά τα περιθώρια ερμηνευτικών κενών και νομικών αμφισβητήσεων.
- Κατάργηση διαπιστωτικών πράξεων
Επιπρόσθετα, περιορίζεται η εξάρτηση από διαπιστωτικές πράξεις της Αποκεντρωμένης Διοίκησης. Ως παράδειγμα αναφέρθηκε η διαδικασία εκλογής νέου δημάρχου, όπου μέχρι πρότινος απαιτούνταν η έκδοση διαπιστωτικής πράξης από τον Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης. Η εξάλειψη τέτοιων ενδιάμεσων σταδίων ενισχύει εμπράκτως τη διοικητική αυτοτέλεια των ΟΤΑ και επιταχύνει τις διαδικασίες.
- Περιορισμός των εξουσιοδοτικών διατάξεων που «παγώνουν» θεσμούς
Σημαντική τομή αποτελεί ο περιορισμός των εξουσιοδοτήσεων προς την κεντρική διοίκηση. Όπως υπενθύμισε ο εισηγητής, η πρόβλεψη έκδοσης Προεδρικού Διατάγματος για το τοπικό δημοψήφισμα στο προηγούμενο πλαίσιο οδήγησε σε αδρανοποίηση του θεσμού, καθώς το διάταγμα δεν εκδόθηκε ποτέ. Συγκριτικά, ενώ ο νόμος του «Καλλικράτη» περιλάμβανε 120 εξουσιοδοτήσεις σε 286 άρθρα, ο νέος Κώδικας των 774 άρθρων προβλέπει μόλις 139 —αύξηση δηλαδή κατά μόλις 19 εξουσιοδοτήσεις σε σχεδόν τριπλάσια άρθρα. Επιπλέον, πολλές εξουσιοδοτήσεις μεταβιβάζονται απευθείας στα Δημοτικά και Περιφερειακά Συμβούλια για τοπική ρύθμιση.
- Σύνδεση με τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην εναρμόνιση με τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας. Προβλέψεις όπως το «τεκμήριο καθημερινότητας», η εξειδίκευση των κρατικών πολιτικών σε τοπική κλίμακα και η δημιουργία διαδημοτικών/κοινών υπηρεσιών συνδέονται άμεσα με τις ευρωπαϊκές επιταγές. Η άρση των επιφυλάξεων και η κύρωση του πρόσθετου πρωτοκόλλου σηματοδοτούν τη σύγκλιση της ελληνικής αυτοδιοικητικής πραγματικότητας με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.
- Περισσότερος κανονιστικός χώρος στα αιρετά όργανα
Στρατηγική κατεύθυνση είναι η παροχή αυξημένου κανονιστικού πεδίου στα συμβούλια των ΟΤΑ. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία του Κώδικα, ενώ η κεντρική πολιτεία καθορίζει τις γενικές γραμμές, οι αιρετές αρχές πρέπει να διατηρούν την αναγκαία αυτονομία και ευελιξία για να διαμορφώνουν τις πολιτικές σύμφωνα με τις ιδιαιτερότητες της τοπικής τους κοινωνίας.
- Ενιαίο θεσμικό πλαίσιο για Δήμους και Περιφέρειες
Η δέκατη κεντρική επιλογή αφορά τη θεσμική σύγκλιση πρώτου και δεύτερου βαθμού Αυτοδιοίκησης. Για πρώτη φορά διαμορφώνονται ενιαίοι κανόνες σε κομβικούς τομείς:
- στο εκλογικό σύστημα ανάδειξης των αρχών,
- στη λειτουργία των συμβουλίων και των επιτροπών,
- στην οργάνωση των νομικών προσώπων,
- στην καταγραφή και άσκηση των αρμοδιοτήτων,
- στο υπηρεσιακό και νομικό καθεστώς των αιρετών,
- καθώς και στην οικονομική διαχείριση και την εποπτεία νομιμότητας των αποφάσεων.
Στόχος της συγκεκριμένης τομής, όπως επεσήμανε ο κ. Σιδηρόπουλος, είναι να εκλείψουν οι αδικαιολόγητες αποκλίσεις που οδηγούσαν Δήμους και Περιφέρειες σε διαφορετικές πρακτικές επί όμοιων διοικητικών υποθέσεων.
Συνολικά…
Η μετάβαση σε ένα ενιαίο, συστηματοποιημένο θεσμικό περιβάλλον συνιστά ιστορική ευκαιρία για την ελληνική Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ο νέος Κώδικας επιλύει χρόνια νομικά εμπόδια, απελευθερώνει πόρους μέσω της απογραφειοκρατικοποίησης και παρέχει στις δημοτικές και περιφερειακές αρχές την αναγκαία ευελιξία για να ασκήσουν ουσιαστική πολιτική.
Εντούτοις, η νομοθετική αρτιότητα αποτελεί μόνο το ήμισυ της διαδρομής. Η επιτυχία της μεταρρύθμισης θα κριθεί στην επιχειρησιακή ικανότητα των ΟΤΑ να αφομοιώσουν τα ψηφιακά εργαλεία, να αξιοποιήσουν την κανονιστική τους ελευθερία και να μετατρέψουν τις νέες ρυθμίσεις σε μετρήσιμη βελτίωση της καθημερινότητας του πολίτη.
————-
Πηγές
- Ενημερωτική διημερίδα Ελληνικής Εταιρείας Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης (ΕΕΤΑΑ) για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (3 Οκτωβρίου 2026).
- Εισήγηση Κίμωνα Σιδηρόπουλου, Προϊσταμένου της Μονάδας Σύνταξης και Εφαρμογής του Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης του Υπουργείου Εσωτερικών.
- Ενημερωτικό υλικό και συνοδευτικοί οδικοί χάρτες εφαρμογής του Υπουργείου Εσωτερικών, σε συνεργασία με ΚΕΔΕ και ΕΝΠΕ.
