Σύνοψη: Η Ελλάδα ετοιμάζει νομοσχέδιο με αυστηρότερο ποινικό πλαίσιο για τα σοβαρά περιβαλλοντικά εγκλήματα, ενσωματώνοντας την Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203. Το νέο καθεστώς διευρύνει τις αξιόποινες συμπεριφορές και προβλέπει υψηλότερες ποινές για φυσικά πρόσωπα, με ανώτατα όρια που φτάνουν τουλάχιστον τα δέκα έτη όταν περιβαλλοντικό αδίκημα προκαλεί θάνατο. Για τα βαρύτερα αδικήματα προβλέπονται τουλάχιστον οκτώ έτη. Στο επίκεντρο βρίσκεται και η ευθύνη διοικητικών στελεχών, ενώ για τις επιχειρήσεις θεσπίζονται αυστηρές οικονομικές κυρώσεις, έως 5% του παγκόσμιου κύκλου εργασιών ή 40 εκατ. ευρώ. Η αποτελεσματικότητα, πάντως, θα εξαρτηθεί από τους ελέγχους, την τεκμηρίωση και την ταχύτητα της δικαστικής διαδικασίας.
————
Αναλυτικά…
Η περιβαλλοντική παρανομία αποκτά πλέον ισχυρότερο ποινικό αποτύπωμα στην Ελλάδα, καθώς το νέο νομοθετικό πλαίσιο (νομοσχέδιο) για την ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1203 μετακινεί το βάρος από την απλή διοικητική κύρωση στην προσωπική και εταιρική ευθύνη. Η ευρωπαϊκή οδηγία, που έπρεπε να έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 21 Μαΐου 2026, θέτει κοινά ελάχιστα πρότυπα για τον ορισμό και την τιμωρία των σοβαρών περιβαλλοντικών αδικημάτων.
- Ποινικές κυρώσεις με μεγαλύτερο βάρος
Στο επίκεντρο βρίσκονται πράξεις που προκαλούν ή μπορούν να προκαλέσουν σημαντική βλάβη σε ανθρώπους, αέρα, νερό, έδαφος, οικοσυστήματα, ζώα και φυτά. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται σοβαρές μορφές ρύπανσης, παράνομη διαχείριση αποβλήτων, παράνομη άντληση υδάτων, καταστροφή προστατευόμενων οικοτόπων, παράνομη εμπορία άγριας ζωής και παραβάσεις που αφορούν επικίνδυνες ουσίες.
Οι ποινές διαβαθμίζονται. Για βασικές κατηγορίες αδικημάτων η οδηγία απαιτεί ανώτατη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον πέντε ετών, ενώ για άλλες προβλέπει τουλάχιστον τρία χρόνια. Στα βαρύτερα αδικήματα, όταν η πράξη προκαλεί τον θάνατο ανθρώπου, το ανώτατο όριο πρέπει να φτάνει τουλάχιστον τα δέκα έτη. Για τις λεγόμενες διακεκριμένες περιπτώσεις, που συνδέονται με εκτεταμένη και σοβαρή περιβαλλοντική βλάβη, προβλέπεται ανώτατη ποινή τουλάχιστον οκτώ ετών.
Η ευρωπαϊκή Οδηγία και όσα αποδίδονται στο υπό διαμόρφωση ελληνικό νομοσχέδιο, προβλέπει τουλάχιστον 10 έτη όταν το αδίκημα προκαλεί θάνατο, τουλάχιστον 8 έτη για τις διακεκριμένες περιπτώσεις και τουλάχιστον 5 ή 3 έτη ανάλογα με την κατηγορία του αδικήματος.
- Η «οικοκτονία» μπαίνει στο κάδρο
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατηγορία των εγκλημάτων που οδηγούν σε καταστροφή ή εκτεταμένη, σημαντική, μακροχρόνια βλάβη οικοσυστήματος. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν θεσπίζει αυτοτελές αδίκημα με την ονομασία «οικοκτονία», όμως δημιουργεί αυστηρότερο καθεστώς για πράξεις με τέτοιου μεγέθους συνέπειες.
Η αλλαγή έχει πρακτική σημασία για την ελληνική έννομη τάξη. Η περιβαλλοντική ζημιά δεν θα αξιολογείται μόνο με βάση το αν παραβιάστηκε ένας διοικητικός κανόνας, αλλά και με βάση την έκταση, τη διάρκεια και τις συνέπειες της βλάβης. Παράλληλα, σε ορισμένες περιπτώσεις ποινικοποιείται και η συμπεριφορά που τελείται με τουλάχιστον βαριά αμέλεια.
- Προσωπική ευθύνη για τη διοίκηση
Το νέο μοντέλο αγγίζει τα πρόσωπα που λαμβάνουν αποφάσεις μέσα στις επιχειρήσεις. Η οδηγία προβλέπει δυνατότητα ποινικής ευθύνης φυσικών προσώπων που κατέχουν διευθυντική θέση ή εξουσία εκπροσώπησης, όταν η παράβαση τελείται προς όφελος της εταιρείας και συνδέεται με πράξεις ή παραλείψεις τους.
Η αλλαγή έχει επιχειρηματική διάσταση. Η περιβαλλοντική συμμόρφωση μετατρέπεται σε ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης και όχι μόνο σε αρμοδιότητα των τεχνικών ή περιβαλλοντικών τμημάτων. Οι αποφάσεις για κόστος, εγκαταστάσεις, απόβλητα και παραγωγικές διαδικασίες μπορούν πλέον να αποκτήσουν ποινική διάσταση όταν συνδέονται με σοβαρή περιβαλλοντική παραβίαση.
- Πρόστιμα που «βλέπουν» τον παγκόσμιο τζίρο
Για τα νομικά πρόσωπα, η οδηγία προβλέπει αυστηρότερη οικονομική αντιμετώπιση. Στα σοβαρότερα αδικήματα, το ανώτατο πρόστιμο πρέπει να μπορεί να φτάσει τουλάχιστον στο 5% του συνολικού παγκόσμιου κύκλου εργασιών της εταιρείας πέρυσι ή, εναλλακτικά, τα 40 εκατ. ευρώ. Για τις λοιπές κατηγορίες, τα αντίστοιχα όρια είναι 3% ή 24 εκατ. ευρώ.
Η επιλογή έχει οικονομική λογική: ένα πρόστιμο που είναι αμελητέο για έναν μεγάλο όμιλο δεν λειτουργεί ως αποτρεπτική κύρωση. Παράλληλα, προβλέπονται μέτρα, όπως αποκλεισμός από δημόσιες παροχές ή χρηματοδότηση, προσωρινή ή οριστική απαγόρευση επιχειρηματικής δραστηριότητας και αποκατάσταση της περιβαλλοντικής βλάβης.
- Το κρίσιμο τεστ θα είναι οι έλεγχοι
Η αυστηρότητα του νόμου, ωστόσο, δεν αρκεί χωρίς αποτελεσματικό μηχανισμό εφαρμογής. Η αξία του νέου πλαισίου θα κριθεί από την ικανότητα των αρμόδιων αρχών να εντοπίζουν παραβάσεις, να τεκμηριώνουν την αιτιώδη σχέση ανάμεσα στη δραστηριότητα και τη ζημιά και να οδηγούν σοβαρές υποθέσεις σε δικαστική αξιολόγηση.
Σε αυτό το σημείο αποκτά σημασία και η οικονομική έρευνα. Όταν μια περιβαλλοντική παράβαση συνδέεται με οικονομικό όφελος, εταιρικές συναλλαγές ή οργανωμένη δραστηριότητα, η αποτελεσματική διερεύνηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην αυτοψία ενός ελεγκτή. Χρειάζεται συνδυασμός περιβαλλοντικών, ποινικών και οικονομικών ελέγχων.
Η ελληνική νομοθετική παρέμβαση, που σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία αναμένεται να προχωρήσει σε δημόσια διαβούλευση τον Σεπτέμβριο, καλείται έτσι να περάσει από τη θεωρία της αυστηρής τιμωρίας στην πρακτική της αποτελεσματικής επιβολής. Εκεί θα κριθεί αν η περιβαλλοντική προστασία θα αποκτήσει ισχυρότερο ποινικό ανάχωμα.
Συνολικά…
Το νέο πλαίσιο σηματοδοτεί αλλαγή στη φιλοσοφία αντιμετώπισης της περιβαλλοντικής παρανομίας. Η σοβαρή ζημιά δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως υπόθεση που εξαντλείται σε ένα διοικητικό πρόστιμο, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε ποινική ευθύνη φυσικών προσώπων και σε ιδιαίτερα υψηλό οικονομικό κόστος για τις επιχειρήσεις. Η σύνδεση των κυρώσεων με τον παγκόσμιο κύκλο εργασιών ενισχύει την αποτρεπτική τους λειτουργία, ενώ η δυνατότητα αποκλεισμού από δημόσια χρηματοδότηση προσθέτει έναν ακόμη μοχλό πίεσης. Ωστόσο, το αποτέλεσμα θα κριθεί στην πράξη: από την επάρκεια των ελεγκτικών μηχανισμών, τη συνεργασία των αρμόδιων αρχών και την ικανότητα των δικαστικών διαδικασιών να αποδίδουν ευθύνη χωρίς καθυστερήσεις. Η αυστηρότερη νομοθεσία αποκτά αξία μόνο όταν εφαρμόζεται αποτελεσματικά.
————
Πηγές και δημοσιογραφική τεκμηρίωση
Η δημοσιογραφική σύνθεση του άρθρου βασίζεται πρωτίστως στην Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203, στο επίσημο κείμενο και στην επίσημη περίληψή της στο EUR-Lex, καθώς και σε θεσμική τεκμηρίωση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Οι αναφορές σε αριθμούς, ποινικά όρια και οικονομικές κυρώσεις ελέγχθηκαν έναντι του επίσημου ευρωπαϊκού κειμένου.
- Η Οδηγία είναι η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203 της 11ης Απριλίου 2024, σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου, δημοσιευμένη στην ΕΕ L 2024/1203 της 30.4.2024. Για να δείτε το «Επίσημο κείμενο της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1203 στο EUR-Lex»…. κάντε κλικ εδώ…
- Το διορθωτικό έγγραφο της Οδηγίας, δημοσιεύθηκε στις 15.4.2025. Για να το δείτε κάντε κλικ εδώ…
- Για να δείτε το «Κείμενο της Οδηγίας στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ» κάντε κλικ εδώ…
