Σύνοψη
- Θεσμικός κίνδυνος επανασυγκεντρωτισμού: Το προτεινόμενο μοντέλο ενιαίων «Σχεδίων Εθνικής και Περιφερειακής Εταιρικής Σχέσης» (NRPP) προσομοιάζει στο Ταμείο Ανάκαμψης και ελλοχεύει τον κίνδυνο υποβιβασμού των Περιφερειών από διαχειριστικές αρχές σε απλούς εκτελεστές κεντρικών αποφάσεων.
- Δημοσιονομικός ανταγωνισμός προτεραιοτήτων: Η ανάγκη αποπληρωμής του χρέους του NextGenerationEU σε συνδυασμό με τις αυξημένες δαπάνες για άμυνα, ανταγωνιστικότητα και πράσινη μετάβαση πιέζουν ασφυκτικά τα παραδοσιακά ταμεία (ΕΤΠΑ, ΕΚΤ+).
- Στατιστική παγίδα ανάπτυξης για την Ελλάδα: Περιφέρειες που εξέρχονται από το καθεστώς των «λιγότερο ανεπτυγμένων» λόγω υπολογισμού του ΑΕΠ αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο απότομης μείωσης των κοινοτικών ενισχύσεων, χωρίς να έχουν επιτύχει πραγματική παραγωγική σύγκλιση.
- Τρία πιθανά σενάρια εξέλιξης: Η τελική έκβαση κυμαίνεται ανάμεσα σε έναν ακραίο συγκεντρωτισμό με ενιαία κονδύλια ανά χώρα, σε έναν συμβιβασμό με «κλειδωμένους» περιφερειακούς φακέλους ή στη διατήρηση της αποκεντρωμένης πολυεπίπεδης διακυβέρνησης.
————
Αναλυτικά..
Η διαπραγμάτευση για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) της περιόδου 2028–2034 δεν συνιστά απλώς μια περιοδική λογιστική διευθέτηση μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών-μελών. Αποτελεί μια βαθιά γεωοικονομική αναμέτρηση που αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: τη σύγκλιση των επιπέδων διαβίωσης και την άμβλυνση των ανισοτήτων.
Για τις 13 ελληνικές Περιφέρειες, το διακύβευμα είναι κυριολεκτικά υπαρξιακό. Το ιστορικό κεκτημένο της Πολιτικής Συνοχής, το οποίο επί δεκαετίες τροφοδοτούσε το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και αποτελούσε το βασικό χρηματοδοτικό καύσιμο της τοπικής ανάπτυξης, βρίσκεται υπό πρωτοφανή αμφισβήτηση.
- Η αρχιτεκτονική της ενιαίας ομπρέλας και ο κίνδυνος συγκεντρωτισμού
Στον πυρήνα της συζήτησης βρίσκεται η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη ριζική απλοποίηση των μηχανισμών χρηματοδότησης. Το σχέδιο προβλέπει τη συγχώνευση των διακριτών ταμείων σε ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο ανά κράτος-μέλος (National and Regional Partnership Plan – NRPP), κατά το πρότυπο διαχείρισης του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF).
Ενώ η Κομισιόν προτάσσει την ανάγκη μείωσης της γραφειοκρατίας και επιτάχυνσης των εκταμιεύσεων, οι ευρωπαϊκές και ελληνικές περιφερειακές αρχές διαβλέπουν έναν σαφή κίνδυνο επανασυγκεντρωτισμού. Σε ένα τέτοιο μοντέλο, οι εθνικές κυβερνήσεις αποκτούν τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο στον καταμερισμό των πόρων. Η αποκεντρωμένη διαχείριση των Περιφερειακών Προγραμμάτων (ΠΕΠ) κινδυνεύει να αποδυναμωθεί, καθιστώντας τους εκλεγμένους περιφερειάρχες απλούς διαβουλευτικούς εταίρους.
- Ο δημοσιονομικός κανιβαλισμός: Άμυνα, χρέος και ανταγωνιστικότητα
Η δεύτερη μεγάλη πρόκληση είναι μακροοικονομική. Ο προϋπολογισμός 2028–2034 καλείται να αντιμετωπίσει τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνουν η αποπληρωμή του κοινού δανεισμού για την πανδημία, η γεωπολιτική ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας και οι επενδύσεις στην ψηφιακή και πράσινη μετάβαση.
Όταν νέες προτεραιότητες, όπως η ευρωπαϊκή βιομηχανική στρατηγική και η στρατιωτική κινητικότητα, διεκδικούν μερίδιο από την ίδια δημοσιονομική πίτα, η Πολιτική Συνοχής καθίσταται ευάλωτη. Ο κίνδυνος «απορρόφησης» πόρων από έργα βασικών τοπικών υποδομών προς όφελος υπερεθνικών ή τομεακών πρωτοβουλιών είναι άμεσος, γεγονός που πλήττει κατεξοχήν χώρες έντασης συνοχής όπως η Ελλάδα.
- Η ιδιαιτερότητα των ελληνικών Περιφερειών και η «στατιστική σύγκλιση»
Σε εθνικό επίπεδο, οι προκλήσεις περιπλέκονται από τρεις βασικούς παράγοντες:
- Η παγίδα της στατιστικής εξόδου: Καθώς αρκετές ελληνικές περιφέρειες βελτιώνουν ονομαστικά τους δείκτες κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε σχέση με τον κοινοτικό μέσο όρο (συχνά λόγω μεταβολών στις τιμές ή ύφεσης σε άλλες χώρες), κινδυνεύουν να μεταταχθούν σε ανώτερες κατηγορίες ανάπτυξης. Αυτό συνεπάγεται μικρότερα ποσοστά κοινοτικής συγχρηματοδότησης και αυξημένη απαίτηση για εθνική συμμετοχή, χωρίς όμως να έχουν θεραπευτεί οι χρόνιες παραγωγικές αδυναμίες.
- Η κλιματική ανθεκτικότητα: Η Ελλάδα αποτελεί θερμό σημείο της κλιματικής κρίσης. Περιφέρειες όπως η Θεσσαλία, η Αττική και τα νησιωτικά συμπλέγματα χρειάζονται άμεσες κεφαλαιακές δαπάνες για αντιπλημμυρική προστασία, λειψυδρία και πυροπροστασία — έργα που απαιτούν ευέλικτα περιφερειακά εργαλεία και όχι μακρόσυρτες εθνικές προκηρύξεις.
- Το κενό επενδύσεων: Μετά τη λήξη των κονδυλίων του Ταμείου Ανάκαμψης το 2026, οι πόροι της Πολιτικής Συνοχής θα αποτελούν σχεδόν το μοναδικό εργαλείο χρηματοδότησης δημόσιων υποδομών στη χώρα.
- Τα τρία σενάρια για την κατανομή των κονδυλίων
Με βάση τις θέσεις που εκφράζονται στο Συμβούλιο, στην Κομισιόν και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών, διαμορφώνονται τρία βασικά σενάρια για την τελική συμφωνία:
- Σενάριο Α: Πλήρης συγκεντρωτισμός RRF (Δυσμενές). Η χρηματοδότηση συνδέεται αποκλειστικά με ενιαία εθνικά ορόσημα και μεταρρυθμίσεις, υπό την άμεση διαχείριση των υπουργείων. Σε αυτό το μοντέλο, οι Περιφέρειες χάνουν τη διαχειριστική τους αυτοτέλεια και τα κονδύλια κατευθύνονται με κεντρικά κριτήρια, αφήνοντας τις τοπικές κοινωνίες στο περιθώριο του σχεδιασμού.
- Σενάριο Β: Υβριδικός συμβιβασμός με εγγυημένους περιφερειακούς φακέλους (Πιθανότερο). Υιοθετείται το ενιαίο εθνικό σχέδιο (NRPP), αλλά θεσπίζεται νομικά δεσμευτικό «κλείδωμα» (ring-fencing) συγκεκριμένου ελάχιστου ποσοστού πόρων (π.χ. 35%–40%) αποκλειστικά για τα Περιφερειακά Προγράμματα. Οι Περιφέρειες διατηρούν ρόλο διαχειριστικής αρχής για τα τοπικά έργα, αποδεχόμενες όμως έναν κοινό εθνικό μηχανισμό παρακολούθησης.
- Σενάριο Γ: Διατήρηση της κλασικής πολυεπίπεδης διακυβέρνησης (Αισιόδοξο). Οι πιέσεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών επιβάλλουν τη διατήρηση της ανεξάρτητης αρχιτεκτονικής των ταμείων (ΕΤΠΑ, ΕΚΤ+, Ταμείο Συνοχής). Ενισχύονται οι πόροι για την προσαρμογή στην κλιματική κρίση και παρέχεται πλήρης ευελιξία στις τοπικές αρχές για άμεση διοχέτευση σε στοχευμένες παρεμβάσεις.
Συνολικά…
Η διαπραγμάτευση για το ΠΔΠ 2028–2034 δεν αφορά απλώς αριθμούς σε λογιστικά φύλλα των Βρυξελλών. Καθορίζει το εάν οι ελληνικές Περιφέρειες θα παραμείνουν αυτόνομοι αναπτυξιακοί πυλώνες ικανοί να ανταποκριθούν στις τοπικές κοινωνικές ανάγκες ή αν θα μετατραπούν σε απλούς θεατές κεντρικών αποφάσεων. Για να διασφαλιστεί η ροή κρίσιμων επενδύσεων σε υποδομές, κλιματική θωράκιση και μείωση των ανισοτήτων, απαιτείται συντονισμένη εθνική διεκδίκηση: υπεράσπιση της αποκεντρωμένης διαχείρισης, αποτροπή του δημοσιονομικού κανιβαλισμού της συνοχής και εξασφάλιση πόρων που φτάνουν μέχρι το τελευταίο χιλιόμετρο του ελληνικού χώρου.
—————-
Πηγές
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Προτάσεις και ανακοινώσεις για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034
- Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Διαπραγματευτικές θέσεις για τα Ταμεία Συνοχής και τον προϋπολογισμό της ΕΕ (Ιούνιος 2026)
- Assembly of European Regions (AER): Policy Briefing για το μέλλον της Περιφερειακής Ανάπτυξης και τα NRPP
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή των Περιφερειών (CoR): Εκθέσεις για την Πολιτική Συνοχής και την Πολυεπίπεδη Διακυβέρνηση
- Ελληνικό Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών: Στρατηγικές κατευθύνσεις για τη νέα προγραμματική περίοδο
————
Παρατήρηση: Για μια άμεση οπτική καταγραφή του διαλόγου και των θέσεων των φορέων σχετικά με τα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια της νέας περιόδου, παρακολουθήστε την Ημερίδα Διαβούλευσης για την Πολιτική Συνοχής 2028-2034. Το βίντεο που ακολουθεί καλύπτει αναλυτικά τις εισηγήσεις των εκπροσώπων της αυτοδιοίκησης και των ευρωπαϊκών θεσμών για τη μετάβαση στο νέο προγραμματικό πλαίσιο.
