Σύνοψη: Η σύγχρονη κοινωνία εμφανίζει ολοένα και συχνότερα μια τάση απομάκρυνσης από την πραγματικότητα. Αντί να αντιμετωπίζονται τα γεγονότα ως βάση για την εξαγωγή συμπερασμάτων, μετατρέπονται σε αντικείμενο ερμηνευτικής διαπραγμάτευσης. Η αποτυχία παρουσιάζεται ως επιτυχία, η ευθύνη μετατρέπεται σε θυματοποίηση και οι συνέπειες αποσυνδέονται από τις αιτίες τους.
Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται στην πολιτική. Εμφανίζεται στην οικονομία, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στον δημόσιο διάλογο και στις καθημερινές κοινωνικές σχέσεις. Οι άνθρωποι επιλέγουν συχνά αφηγήσεις που τους προσφέρουν ψυχολογική ασφάλεια αντί για εκείνες που αντανακλούν την πραγματικότητα.
Η διάδοση αυτής της κουλτούρας δημιουργεί μια κοινωνία όπου η αλήθεια χάνει τη σημασία της και η εικόνα αποκτά μεγαλύτερη αξία από το περιεχόμενο. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή υποχώρηση της συλλογικής αυτογνωσίας και η δυσκολία αντιμετώπισης πραγματικών προβλημάτων.
———–
Αναλυτικά….
Η ιστορία των κοινωνιών είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της σχέσης τους με την πραγματικότητα. Υπήρξαν εποχές όπου οι κοινωνίες προόδευσαν επειδή είχαν το θάρρος να κοιτάξουν κατάματα τα προβλήματά τους. Υπήρξαν όμως και περίοδοι κατά τις οποίες προτίμησαν να κατασκευάσουν έναν πιο βολικό κόσμο, έναν κόσμο όπου τα γεγονότα υποχωρούσαν μπροστά στις επιθυμίες.
Σήμερα φαίνεται πως βρισκόμαστε όλο και συχνότερα στη δεύτερη περίπτωση.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της εποχής μας δεν είναι ότι υπάρχουν ψέματα. Ψέματα υπήρχαν πάντα. Εκείνο που αλλάζει είναι η αυξανόμενη κοινωνική ανοχή απέναντί τους. Σε πολλές περιπτώσεις, η κοινωνία δεν ζητά πλέον την αλήθεια. Ζητά μια εκδοχή της πραγματικότητας που να την κάνει να αισθάνεται καλύτερα.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο φαινόμενο: η αποτυχία παρουσιάζεται ως επιτυχία, η αδυναμία ως δύναμη και το λάθος ως δικαίωση. Η πραγματικότητα δεν αμφισβητείται επειδή λείπουν τα στοιχεία, αλλά επειδή τα στοιχεία οδηγούν σε δυσάρεστα συμπεράσματα.
Στην πολιτική αυτό εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση. Πρόσωπα, κόμματα και ιδεολογίες συχνά επιχειρούν να ξαναγράψουν το παρελθόν τους. Όχι απαραίτητα διαγράφοντάς το, αλλά αλλάζοντας το νόημά του. Αποφάσεις που κρίθηκαν αρνητικά παρουσιάζονται εκ των υστέρων ως αναγκαίες. Αποτυχίες μετατρέπονται σε ηρωικές προσπάθειες. Ευθύνες διαχέονται τόσο πολύ ώστε τελικά να μη βαραίνουν κανέναν.
Το ίδιο συμβαίνει και στο επίπεδο της κοινωνίας. Η κουλτούρα των κοινωνικών δικτύων έχει ενισχύσει τη λογική της εικόνας έναντι της ουσίας. Η δημόσια αναγνώριση δεν συνδέεται πάντοτε με το πραγματικό επίτευγμα, αλλά με την ικανότητα κατασκευής ενός ελκυστικού αφηγήματος. Η προβολή γίνεται σημαντικότερη από την αλήθεια.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η αντιστροφή των εννοιών. Δεν πρόκειται απλώς για παραποίηση γεγονότων. Πρόκειται για μεταβολή του ίδιου του νοήματος των λέξεων. Η ευθύνη μετατρέπεται σε καταδίωξη, η κριτική σε εχθρότητα, η αυτοκριτική σε αδυναμία και η πραγματικότητα σε «άποψη».
Όταν όμως οι έννοιες χάνουν το περιεχόμενό τους, η κοινωνία χάνει το βασικό εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Δεν μπορεί να αξιολογήσει σωστά ούτε τα προβλήματα ούτε τις λύσεις. Όλα γίνονται σχετικά, όλα γίνονται αντικείμενο επικοινωνιακής διαχείρισης.
Πίσω από αυτή τη διαδικασία κρύβεται μια βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη. Οι άνθρωποι δεν αγαπούν πάντα την αλήθεια. Αγαπούν περισσότερο την ασφάλεια. Και πολλές φορές η αλήθεια απειλεί την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους, τις επιλογές τους ή τις συλλογικές τους ταυτότητες.
Γι’ αυτό και η άρνηση της πραγματικότητας δεν είναι απλώς πολιτικό ή επικοινωνιακό φαινόμενο. Είναι πρωτίστως ψυχολογικό και κοινωνικό. Είναι ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι σε γεγονότα που προκαλούν αβεβαιότητα, ενοχή ή απογοήτευση.
Ωστόσο, καμία κοινωνία δεν μπορεί να προοδεύσει μακροπρόθεσμα βασισμένη σε ψευδαισθήσεις. Μπορεί να κερδίσει χρόνο. Μπορεί να καθυστερήσει τη σύγκρουση με τα προβλήματα. Δεν μπορεί όμως να τα εξαφανίσει.
Η πραγματικότητα έχει ένα χαρακτηριστικό που την καθιστά ανίκητη: δεν εξαρτάται από το αν την πιστεύουμε. Οι οικονομικές κρίσεις, οι κοινωνικές ανισότητες, οι πολιτικές αποτυχίες και τα συλλογικά αδιέξοδα συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν βαφτίζονται διαφορετικά.
Η αλήθεια μπορεί να καθυστερεί, αλλά συνήθως επιστρέφει. Και όταν επιστρέφει, το κόστος είναι συχνά μεγαλύτερο για όσους επέλεξαν να την αγνοήσουν.
Συνολικά…
Η άρνηση της πραγματικότητας αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κοινωνικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής. Δεν εκδηλώνεται μόνο ως παραποίηση γεγονότων, αλλά ως συστηματική προσπάθεια μεταβολής της σημασίας τους. Η κοινωνία δεν αρκείται πλέον να αμφισβητεί τις ερμηνείες· συχνά αμφισβητεί την ίδια την ύπαρξη αντικειμενικών δεδομένων.
Η τάση αυτή τροφοδοτείται από την ανάγκη των ανθρώπων να προστατεύσουν τις βεβαιότητές τους, τις πολιτικές τους επιλογές και την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους. Όμως η συλλογική αυτοεξαπάτηση δεν μπορεί να αποτελέσει βάση προόδου. Όσο περισσότερο οι κοινωνίες ωραιοποιούν τα λάθη τους και μετατρέπουν τις αποτυχίες σε δήθεν επιτυχίες, τόσο περισσότερο απομακρύνονται από τη δυνατότητα διόρθωσης των πραγματικών τους προβλημάτων.
Η δημοκρατία, η κοινωνική συνοχή και η πολιτική ωριμότητα προϋποθέτουν την αποδοχή της πραγματικότητας, ακόμη και όταν αυτή είναι δυσάρεστη. Η πρόοδος δεν ξεκινά από την άρνηση των γεγονότων, αλλά από την ειλικρινή αναγνώρισή τους. Μόνο μια κοινωνία που διατηρεί την ικανότητα αυτοκριτικής μπορεί να μετατρέψει τα λάθη της σε γνώση και τα αδιέξοδά της σε αφετηρία για ένα καλύτερο μέλλον.
